Điều 43 Bộ luật lao động 2019: Nghĩa vụ của người sử dụng lao động khi chia, tách, hợp nhất, sáp nhập; bán, cho thuê, chuyển đổi loại hình doanh nghiệp; chuyển nhượng quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản của doanh nghiệp, hợp tác xã

Trọng tâm bảo vệ việc làm

Điều 43 được thiết kế để xử lý tình huống doanh nghiệp thay đổi chủ thể hoặc hình thức pháp lý nhưng quan hệ lao động không thể bị “bỏ sót” theo giao dịch tài sản hay chuyển đổi sở hữu. Tư duy lập pháp ở đây là ưu tiên ổn định việc làm, buộc bên sử dụng lao động phải dự liệu trước tác động nhân sự thay vì để người lao động tự gánh rủi ro từ quá trình tái cấu trúc.

Vì vậy, điều khoản này không nhằm cản trở hoạt động mua bán, sáp nhập hay chuyển đổi doanh nghiệp, mà đặt ra trách nhiệm đi kèm đối với lao động. Khi giao dịch làm ảnh hưởng đến nhiều người lao động, nghĩa vụ pháp lý phát sinh ngay từ khâu xây dựng phương án sử dụng lao động theo Điều 44 Bộ luật Lao động 2019.

Điều kiện để áp dụng

Không phải mọi trường hợp chia, tách, hợp nhất, sáp nhập hay chuyển nhượng tài sản đều tự động kích hoạt Điều 43. Điều kiện mấu chốt là giao dịch đó phải ảnh hưởng đến việc làm của nhiều người lao động. Đây là tiêu chí thực tế, đòi hỏi đánh giá tác động nhân sự, không chỉ nhìn vào hình thức chuyển dịch doanh nghiệp.

Khi điều kiện này xuất hiện, doanh nghiệp phải lập phương án sử dụng lao động theo Điều 44 Bộ luật Lao động 2019, trong đó phải xác định ai tiếp tục làm việc, ai được đào tạo lại, ai chuyển sang làm việc không trọn thời gian và ai chấm dứt hợp đồng. Nếu không có phương án hoặc phương án không được thông qua, việc xử lý lao động sẽ thiếu căn cứ hợp pháp.

Trách nhiệm nối tiếp giữa các chủ thể

Điểm đáng chú ý là trách nhiệm không dừng ở doanh nghiệp đang tồn tại trước giao dịch. Người sử dụng lao động hiện tại và người sử dụng lao động kế tiếp cùng phải thực hiện phương án đã được thông qua. Quy định này nhằm ngăn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa bên chuyển giao và bên nhận chuyển giao.

Trong thực tiễn, đây là căn cứ quan trọng để xác định bên nào chịu trách nhiệm bố trí việc làm, trả chế độ và hoàn tất nghĩa vụ với người lao động sau khi giao dịch hoàn tất. Nếu hợp đồng mua bán, sáp nhập hoặc chuyển nhượng không quy định rõ trách nhiệm lao động, tranh chấp thường phát sinh ở giai đoạn thực thi.

Chế độ đối với người bị thôi việc

Nếu người lao động buộc phải thôi việc, Điều 43 dẫn chiếu trực tiếp sang Điều 47 Bộ luật Lao động 2019 về trợ cấp mất việc làm. Đây là cơ chế bù đắp cho người lao động bị mất việc do biến động từ phía doanh nghiệp, không phải do lỗi của họ. Cần phân biệt khoản này với trợ cấp thôi việc, vì căn cứ và cách tính khác nhau.

Hiểu sai phổ biến là cho rằng cứ chuyển chủ sở hữu hoặc đổi loại hình doanh nghiệp thì người lao động đương nhiên mất việc. Thực tế, pháp luật ưu tiên tiếp tục sử dụng lao động; thôi việc chỉ là phương án cuối cùng khi đã xây dựng và thực hiện phương án sử dụng lao động theo đúng trình tự.

Lưu ý khi áp dụng thực tế

Doanh nghiệp cần rà soát sớm số lượng lao động bị ảnh hưởng, phương án sắp xếp lại nhân sự và nguồn tài chính để chi trả chế độ. Việc này nên được thực hiện trước khi hoàn tất giao dịch để tránh rủi ro không bố trí được việc làm hoặc không đủ nguồn chi trả trợ cấp.

Với người lao động, cần nhìn nhận đúng rằng Điều 43 không tạo ra quyền “giữ nguyên” vị trí bằng mọi giá, nhưng tạo ra quyền được xem xét, sắp xếp lại hợp pháp và được hưởng trợ cấp nếu bị thôi việc. Với cơ quan giải quyết tranh chấp, trọng tâm thường là kiểm tra có hay không phương án sử dụng lao động hợp lệ và việc thực hiện có đúng cam kết sau giao dịch hay không.

Kết luận ngắn

Điều 43 là điều khoản chuyển tiếp nhân sự trong quá trình tái cấu trúc doanh nghiệp, đặt trọng tâm vào phương án sử dụng lao động và trách nhiệm nối tiếp giữa các chủ thể. Giá trị lớn nhất của điều luật nằm ở việc ngăn gián đoạn quyền lợi người lao động khi quyền sở hữu, cơ cấu hay chủ sử dụng thay đổi.