Điều 170 Bộ luật lao động 2019: Quyền thành lập, gia nhập và tham gia hoạt động của tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở

Ý nghĩa của quy định

Điều luật này thể hiện chủ trương bảo đảm quyền đại diện của người lao động theo hướng không độc quyền về hình thức tổ chức. Người lao động được lựa chọn tham gia công đoàn theo Luật Công đoàn hoặc tham gia tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp theo các điều 172, 173 và 174 của Bộ luật Lao động 2019. Cách thiết kế này nhằm mở rộng khả năng tập hợp tiếng nói của người lao động trong quan hệ lao động, nhất là ở cấp doanh nghiệp.

Điểm cần nắm khi áp dụng

Điều 170 không tự tạo ra một tổ chức đại diện, mà chỉ ghi nhận quyền của người lao động và dẫn chiếu sang các quy định chuyên biệt về điều kiện, thủ tục, cơ cấu hoạt động. Vì vậy, để quyền này được thực hiện trên thực tế, phải có đủ căn cứ pháp lý tương ứng với từng mô hình tổ chức. Việc lựa chọn tham gia công đoàn hay tổ chức của người lao động là quyền của người lao động, không phải nghĩa vụ bắt buộc.

Cần phân biệt rõ: quyền thành lập, gia nhập, tham gia hoạt động là quyền cá nhân và tập thể của người lao động; còn tư cách đại diện hợp pháp của tổ chức chỉ phát sinh khi tổ chức được thành lập, hoạt động đúng khung pháp luật. Do đó, không phải mọi nhóm người lao động tự phát đều đương nhiên được coi là tổ chức đại diện trong quan hệ lao động.

Bình đẳng giữa các tổ chức đại diện

Khoản 3 là điểm then chốt của Điều 170: công đoàn và tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp bình đẳng về quyền, nghĩa vụ trong việc đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động. Quy định này loại bỏ quan niệm cho rằng chỉ công đoàn mới có vai trò đại diện. Trong thực tiễn, khi đánh giá chủ thể nào có quyền tham gia đối thoại, thương lượng hoặc bảo vệ người lao động, phải căn cứ vào tư cách pháp lý của từng tổ chức theo luật định, không căn cứ vào tên gọi hay mức độ quen thuộc của tổ chức đó.

Những hiểu sai thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng người lao động chỉ được tham gia công đoàn, trong khi Điều 170 thừa nhận song song hai kênh đại diện. Nhầm lẫn khác là coi việc thành lập tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp là hoạt động ngoài khuôn khổ, trong khi đây là quyền được luật hóa và được dẫn chiếu rõ ràng sang các điều khoản tiếp theo. Cũng không nên đồng nhất quyền đại diện với quyền sử dụng mọi công cụ can thiệp vào quản trị doanh nghiệp; phạm vi hoạt động của tổ chức đại diện vẫn phải nằm trong giới hạn pháp luật lao động.

Lưu ý thực tiễn

Khi xử lý tranh chấp hoặc kiểm tra tính hợp pháp của một hoạt động đại diện, cần xác định ba yếu tố: chủ thể là người lao động; tổ chức đại diện đã được hình thành theo đúng quy định; và hoạt động đang xem xét thuộc phạm vi đại diện, bảo vệ quyền lợi lao động. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, việc áp dụng Điều 170 sẽ không đầy đủ. Điều luật này là nền tảng về quyền, nhưng hiệu lực thực tế phụ thuộc vào việc tuân thủ đúng cơ chế thành lập và hoạt động ở các điều luật liên quan.