Điều 17 Bộ luật lao động 2019: Hành vi người sử dụng lao động không được làm khi giao kết, thực hiện hợp đồng lao động

Ý nghĩa của quy định

Điều 17 là quy định mang tính bảo vệ trực tiếp quyền tự do việc làm của người lao động. Nhà làm luật không chỉ cấm hành vi giữ giấy tờ gốc, mà còn chặn mọi cơ chế ràng buộc tài sản nhằm làm suy giảm khả năng tự do chấm dứt hoặc chuyển đổi việc làm của người lao động. Điểm quan trọng là quan hệ lao động phải được xác lập trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, không bị khống chế bằng áp lực vật chất.

Các hành vi bị cấm

Thứ nhất, không được giữ bản chính giấy tờ tùy thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Đây là hành vi thường bị hiểu nhầm là “giữ để đối chiếu” hoặc “giữ hộ cho an toàn”, nhưng nếu là bản chính và kéo dài trong quá trình giao kết, thực hiện hợp đồng lao động thì vẫn là hành vi bị cấm. Doanh nghiệp chỉ nên lưu bản sao hoặc đối chiếu trực tiếp theo cách phù hợp.

Thứ hai, không được yêu cầu người lao động đặt cọc bằng tiền, tài sản hoặc biện pháp bảo đảm khác để bảo đảm thực hiện hợp đồng lao động. Quy định này loại bỏ kiểu “giữ tiền chân” hoặc “ký quỹ” núp bóng thỏa thuận lao động. Trọng tâm là cấm việc chuyển rủi ro kinh doanh của người sử dụng lao động sang người lao động bằng cơ chế bảo đảm tài sản.

Thứ ba, không được buộc người lao động làm việc để trả nợ cho người sử dụng lao động. Đây là điểm thể hiện rõ nhất tinh thần chống cưỡng bức lao động và “lao động để trừ nợ”. Quan hệ nợ, nếu có, phải được xử lý bằng con đường dân sự hoặc thỏa thuận hợp pháp, không được biến thành nghĩa vụ tiếp tục làm việc.

Điều kiện để áp dụng

Điều luật được kích hoạt khi có hành vi của người sử dụng lao động trong giai đoạn giao kết hoặc thực hiện hợp đồng lao động thuộc một trong ba nhóm nêu trên. Không đòi hỏi phải chứng minh hậu quả thiệt hại mới xử lý được, vì bản thân hành vi đã là hành vi bị cấm. Chỉ cần xác định đúng chủ thể là người sử dụng lao động và hành vi có liên quan trực tiếp đến việc tuyển dụng, quản lý hoặc duy trì quan hệ lao động.

Những nhầm lẫn thường gặp

Một nhầm lẫn phổ biến là coi việc giữ bản gốc giấy tờ là “thủ tục nội bộ” hoặc “đảm bảo trách nhiệm”, trong khi pháp luật lao động không cho phép dùng cách này để kiểm soát người lao động. Nhầm lẫn thứ hai là cho rằng ký thỏa thuận đặt cọc tự nguyện thì hợp pháp; thực tế, nếu mục đích là bảo đảm việc thực hiện hợp đồng lao động thì vẫn thuộc nhóm hành vi bị cấm. Nhầm lẫn thứ ba là gắn khoản nợ cá nhân với nghĩa vụ tiếp tục làm việc, trong khi nợ không làm phát sinh quyền cưỡng ép lao động.

Lưu ý khi áp dụng thực tế

Khi tuyển dụng hoặc quản lý nhân sự, doanh nghiệp cần thay thế các biện pháp giữ giấy tờ, ký quỹ, “giữ lương” không đúng bản chất bằng quy trình kiểm tra hồ sơ, cam kết trách nhiệm và chế tài kỷ luật hợp pháp. Người lao động bị giữ giấy tờ gốc hoặc bị ép đặt cọc có cơ sở yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm và xử lý theo quy định về vi phạm hành chính hoặc tranh chấp lao động. Với các tình huống có nợ giữa hai bên, cần tách bạch rõ nghĩa vụ dân sự với quan hệ lao động để tránh biến việc làm thành công cụ đòi nợ.