Điều 165 Bộ luật lao động 2019: Các hành vi bị nghiêm cấm đối với người sử dụng lao động

Trọng tâm bảo vệ của điều luật

Điều 165 Bộ luật Lao động 2019 không chỉ liệt kê các hành vi bị cấm, mà còn thể hiện rõ quan điểm bảo vệ nhóm lao động dễ bị tổn thương trong quan hệ lao động, nhất là người giúp việc gia đình. Điểm cốt lõi của điều luật là ngăn chặn mọi hình thức biến quan hệ lao động thành quan hệ lệ thuộc, kiểm soát hoặc cưỡng ép. Vì vậy, quy định này được hiểu theo hướng nghiêm khắc, ưu tiên bảo vệ nhân phẩm, tự do và quyền tự quyết của người lao động.

Các hành vi bị cấm cần nhận diện đúng

Trọng tâm áp dụng không nằm ở việc người sử dụng lao động có “ý định xấu” hay không, mà ở việc hành vi có rơi vào đúng nhóm bị cấm hay không. Hành vi ngược đãi, quấy rối tình dục, cưỡng bức lao động hoặc dùng vũ lực là nhóm vi phạm trực diện, xâm phạm đến thân thể, danh dự và quyền được làm việc an toàn của người giúp việc gia đình. Trong thực tiễn, chỉ cần có hành vi ép buộc, đe dọa, kiểm soát bằng bạo lực hoặc hành vi mang tính quấy rối là đã chạm đến vùng cấm của điều luật.

Việc giao việc cho người giúp việc gia đình không theo hợp đồng lao động là vi phạm đáng chú ý thứ hai. Quy định này khẳng định hợp đồng lao động là căn cứ xác định phạm vi công việc, thời gian, điều kiện làm việc và quyền, nghĩa vụ của các bên; mọi yêu cầu làm việc vượt ra ngoài thỏa thuận đều làm tăng nguy cơ lạm quyền. Cách hiểu sai thường gặp là cho rằng người giúp việc làm trong gia đình nên có thể phân công linh hoạt theo nhu cầu thực tế; trên thực tế, sự linh hoạt đó vẫn phải nằm trong giới hạn hợp đồng và không được làm phát sinh nghĩa vụ trái thỏa thuận.

Hành vi giữ giấy tờ tùy thân của người lao động là dấu hiệu kiểm soát điển hình và bị cấm rõ ràng. Đây không chỉ là vi phạm về quản lý lao động, mà còn có thể là phương thức hạn chế quyền tự do dịch chuyển, tự do chấm dứt công việc hoặc tự bảo vệ mình của người lao động. Nhiều trường hợp trên thực tế nhầm lẫn giữa việc “giữ hộ cho an toàn” với việc chiếm giữ; tuy nhiên, khi giấy tờ thuộc quyền quản lý của người lao động thì người sử dụng lao động không được giữ làm điều kiện ràng buộc quan hệ lao động.

Điều kiện để áp dụng

Điều 165 được kích hoạt khi chủ thể vi phạm là người sử dụng lao động và đối tượng bị tác động là người lao động, trong đó khoản 1 và khoản 2 tập trung riêng vào người giúp việc gia đình. Đối với hành vi giữ giấy tờ tùy thân, phạm vi áp dụng rộng hơn, không giới hạn ở riêng nhóm người giúp việc. Khi xác định vi phạm, cần đối chiếu trực tiếp hành vi thực tế với từng nhóm cấm, thay vì chỉ nhìn vào hậu quả hoặc mức độ tranh chấp giữa các bên.

Lưu ý khi áp dụng trong thực tiễn

Điều luật này thường đi kèm xử phạt hành chính hoặc thậm chí trách nhiệm hình sự nếu hành vi đủ dấu hiệu theo quy định liên quan. Vì vậy, khi xử lý tình huống, cần tách bạch giữa tranh chấp hợp đồng lao động thông thường với hành vi xâm hại quyền thân thể, quyền nhân phẩm hoặc quyền tự do của người lao động. Với người sử dụng lao động, biện pháp an toàn là quy định công việc rõ ràng bằng văn bản, không giữ giấy tờ tùy thân và tuyệt đối tránh bất kỳ hình thức đe dọa, ép buộc hay đối xử nhục mạ nào.

Hiểu đúng để tránh vi phạm

• Không được coi người giúp việc gia đình là quan hệ “thuê khoán linh hoạt” ngoài hợp đồng.
• Không được dùng giấy tờ tùy thân như biện pháp bảo đảm thực hiện công việc.
• Không được nhân danh quản lý gia đình để hợp thức hóa hành vi cưỡng ép hoặc xâm phạm nhân phẩm.
• Không nên chỉ nhìn vào hậu quả vật chất; nhiều hành vi bị cấm ngay từ bản thân hành vi.