Xếp hạng và bảo vệ di tích lịch sử, văn hóa theo pháp luật Việt Nam

Cơ sở pháp lý về xếp hạng và bảo vệ di tích

Khung pháp luật hiện hành về di tích lịch sử, văn hóa được xây dựng chủ yếu trên nền tảng Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành đang áp dụng trong năm 2026. Luật này xác lập khái niệm di tích lịch sử - văn hóa, tiêu chí nhận diện, cơ chế kiểm kê, xếp hạng, hủy bỏ xếp hạng và trách nhiệm quản lý, bảo vệ di tích. Bên cạnh đó, các nghị định và thông tư hướng dẫn do Chính phủ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành là căn cứ trực tiếp để triển khai hồ sơ, thủ tục và biện pháp quản lý di tích.

Về bản chất, xếp hạng di tích là hoạt động pháp lý nhằm xác định giá trị nổi bật của di tích theo các cấp độ bảo vệ khác nhau, từ cấp tỉnh đến cấp quốc gia và di sản thế giới. Bảo vệ di tích là hệ thống nghĩa vụ liên tục, bao gồm khoanh vùng, quản lý, cắm mốc, giám sát hiện trạng, ngăn ngừa xâm hại, tu bổ và phục hồi khi cần thiết. Cơ chế này bảo đảm di tích được quản lý bằng trật tự pháp luật thay vì chỉ dựa trên ý chí hành chính hoặc phong tục địa phương.

Khái niệm và phân loại di tích lịch sử, văn hóa

Theo khoản 3 Điều 4 Luật Di sản văn hóa 2024, di tích lịch sử - văn hóa là công trình kiến trúc, nghệ thuật, cụm công trình xây dựng, địa điểm, di chỉ khảo cổ hoặc cấu trúc có tính chất khảo cổ học; di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, cụm công trình, địa điểm, di chỉ hoặc cấu trúc đó, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học. Quy định này cho thấy di tích không chỉ là một công trình đơn lẻ mà còn có thể là một quần thể hoặc không gian văn hóa - lịch sử rộng hơn.

Luật hiện hành phân loại di tích theo tính chất lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ và các nhóm tương ứng khác theo tiêu chí nhận diện trong luật. Việc phân loại có ý nghĩa trực tiếp đối với việc lập hồ sơ khoa học, xác định giá trị tiêu biểu, lựa chọn biện pháp bảo vệ và xác định thẩm quyền xếp hạng. Trên thực tiễn quản lý, việc phân loại đúng ngay từ giai đoạn kiểm kê giúp giảm rủi ro sai sót trong xác lập phạm vi bảo vệ và phương án tu bổ.

Tiêu chí nhận diện và đưa vào danh mục kiểm kê

Trước khi xem xét xếp hạng, di tích phải được nhận diện và đưa vào danh mục kiểm kê. Theo quy định của Luật Di sản văn hóa 2024, các công trình, địa điểm, quần thể kiến trúc đô thị, nông thôn, khu vực đô thị và nông thôn, cảnh quan thiên nhiên, khu vực thiên nhiên đáp ứng tiêu chí tại Điều 22 phải được kiểm kê và đưa vào Danh mục kiểm kê di tích của tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Danh mục này phải được rà soát, cập nhật hằng năm.

Cơ chế kiểm kê là bước sàng lọc pháp lý bắt buộc để nhà nước nhận diện tài sản văn hóa có giá trị. Từ giai đoạn này, chủ thể quản lý có nghĩa vụ bảo vệ hiện trạng, ghi nhận biến động và hạn chế các hành vi làm thay đổi giá trị lịch sử, văn hóa vốn có. Nếu không kiểm kê đúng và đầy đủ, quá trình đề nghị xếp hạng sau đó sẽ thiếu cơ sở khoa học và cơ sở pháp lý.

Thẩm quyền và cấp độ xếp hạng di tích

Luật Di sản văn hóa 2024 xác lập các cấp độ xếp hạng di tích tương ứng với mức độ giá trị và phạm vi ảnh hưởng. Di tích cấp tỉnh là di tích có giá trị tiêu biểu của địa phương và đáp ứng ít nhất một trong các tiêu chí luật định tại Điều 22. Di tích cấp quốc gia được xếp hạng đối với những di tích có giá trị nổi bật ở phạm vi rộng hơn, đáp ứng điều kiện luật định và hồ sơ khoa học tương ứng.

Đối với di tích cấp quốc gia đặc biệt và di sản thế giới, việc xác lập đòi hỏi tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn, gắn với giá trị đặc biệt tiêu biểu của quốc gia hoặc giá trị nổi bật toàn cầu. Sự phân tầng này không chỉ mang ý nghĩa danh hiệu mà còn kéo theo mức độ bảo vệ chặt chẽ hơn, yêu cầu quản lý chuyên sâu hơn và chế độ giám sát nghiêm ngặt hơn. Thẩm quyền xếp hạng được phân định theo luật và văn bản hướng dẫn thi hành, bảo đảm tính thống nhất từ trung ương đến địa phương.

Hồ sơ và trình tự đề nghị xếp hạng

Hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích phải phản ánh đầy đủ giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, hiện trạng bảo tồn và phạm vi bảo vệ của di tích. Thành phần hồ sơ thường bao gồm tờ trình, báo cáo thuyết minh, bản đồ khoanh vùng bảo vệ, tài liệu chứng minh giá trị, ảnh chụp hiện trạng và ý kiến của cơ quan chuyên môn theo thẩm quyền. Nội dung hồ sơ phải bảo đảm tính khách quan, có căn cứ và có khả năng kiểm chứng.

Trình tự thủ tục xếp hạng đòi hỏi sự phối hợp giữa chủ sở hữu hoặc đơn vị được giao quản lý di tích với cơ quan văn hóa, cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương. Sau khi lập hồ sơ, cơ quan có thẩm quyền thẩm định giá trị, xem xét điều kiện pháp lý và ban hành quyết định xếp hạng nếu đủ căn cứ. Khi đã được xếp hạng, di tích chuyển sang chế độ bảo vệ pháp lý cao hơn và chịu sự giám sát thường xuyên hơn về hiện trạng, khai thác và tu bổ.

Biện pháp bảo vệ di tích sau khi xếp hạng

Theo Luật Di sản văn hóa 2024, di tích phải có tổ chức quản lý hoặc người đại diện chịu trách nhiệm trước pháp luật về hoạt động quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích. Đây là điểm quan trọng vì bảo vệ di tích không thể chỉ dừng ở quyết định xếp hạng mà phải được bảo đảm bằng một chủ thể chịu trách nhiệm cụ thể. Trách nhiệm này bao gồm gìn giữ hiện trạng, ngăn chặn hành vi lấn chiếm, hủy hoại, tự ý sửa chữa hoặc làm sai lệch giá trị di tích.

Biện pháp bảo vệ còn bao gồm việc khoanh vùng các khu vực bảo vệ, cắm mốc giới, lập quy chế quản lý, kiểm tra thường xuyên, kiểm soát hoạt động xây dựng và tổ chức khai thác dịch vụ trong khu vực di tích. Khi di tích xuống cấp, việc tu bổ, phục hồi phải tuân thủ nguyên tắc giữ gìn tối đa yếu tố gốc, bảo đảm tính xác thực và giá trị lịch sử - văn hóa. Mọi can thiệp kỹ thuật đều phải dựa trên hồ sơ được thẩm định và chấp thuận theo đúng thẩm quyền.

Trách nhiệm của chính quyền và chủ thể quản lý

Trong mô hình quản trị hiện hành, chính quyền cấp tỉnh giữ vai trò chủ đạo trong quản lý di tích trên địa bàn, từ kiểm kê, lập danh mục đến tổ chức bảo vệ và đề xuất xếp hạng. Cơ quan chuyên môn về văn hóa có nhiệm vụ tham mưu, hướng dẫn nghiệp vụ, kiểm tra và thanh tra việc thực hiện pháp luật. Ở cấp cơ sở, ủy ban nhân dân cấp xã và các tổ chức được giao quản lý trực tiếp có vai trò rất quan trọng trong việc phát hiện vi phạm, giữ gìn hiện trạng và tổ chức bảo vệ hằng ngày.

Chủ sở hữu hoặc tổ chức được giao quản lý di tích phải sử dụng di tích đúng mục đích bảo tồn, không tự ý thay đổi cấu trúc, công năng hoặc cảnh quan làm ảnh hưởng đến giá trị của di tích. Khi có dự án xây dựng, trùng tu hoặc khai thác liên quan đến khu vực di tích, chủ thể quản lý phải tuân thủ chặt chẽ quy định về thẩm định, chấp thuận và giám sát chuyên môn. Nghĩa vụ này có tính bắt buộc, không phụ thuộc vào lợi ích kinh tế trước mắt.

Hủy bỏ xếp hạng và xử lý vi phạm

Luật Di sản văn hóa 2024 cũng quy định các trường hợp xem xét hủy bỏ xếp hạng di tích ở phạm vi quốc gia khi di tích không còn đáp ứng các điều kiện luật định. Cơ chế này thể hiện nguyên tắc: giá trị pháp lý của xếp hạng chỉ được duy trì khi giá trị thực tế của di tích còn được bảo tồn và xác nhận. Đối với di tích bị hư hại nghiêm trọng do vi phạm pháp luật, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan.

Các hành vi xâm hại di tích như phá hoại, chiếm dụng, xây dựng trái phép, tự ý di dời hiện vật, làm biến dạng kiến trúc hoặc không thực hiện nghĩa vụ bảo vệ đều bị xử lý theo quy định pháp luật chuyên ngành và pháp luật có liên quan. Trường hợp có dấu hiệu tội phạm, việc xử lý có thể chuyển sang trách nhiệm hình sự theo quy định tương ứng của Bộ luật Hình sự. Cơ chế chế tài này nhằm bảo đảm tính răn đe và hiệu lực thực thi của pháp luật di sản.

Ý nghĩa thực tiễn của chế định xếp hạng và bảo vệ di tích

Chế định xếp hạng và bảo vệ di tích không chỉ nhằm lưu giữ ký ức lịch sử mà còn bảo vệ nền tảng bản sắc văn hóa và tính liên tục của cộng đồng. Khi được quản lý đúng pháp luật, di tích trở thành nguồn lực cho giáo dục truyền thống, nghiên cứu khoa học, phát triển du lịch bền vững và nâng cao đời sống tinh thần xã hội. Ngược lại, nếu thiếu kiểm kê, thiếu hồ sơ hoặc buông lỏng bảo vệ, di tích dễ bị xâm hại, xuống cấp và mất đi giá trị không thể phục hồi.

Trong bối cảnh quản trị địa phương hiện nay, việc thống nhất đầu mối quản lý, cập nhật danh mục kiểm kê hằng năm và thực hiện bảo vệ theo đúng thẩm quyền có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là điều kiện để pháp luật di sản phát huy hiệu lực thực chất, đồng thời bảo đảm di tích được gìn giữ như một bộ phận của tài sản công và ký ức lịch sử quốc gia.

Tài liệu tham khảo

• Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15.
• Nghị định số 308/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức hướng dẫn thi hành Luật Di sản văn hóa.
• Thông tư số 10/2026/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
• Cổng thông tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về công bố Luật Di sản văn hóa 2024.
• Cơ sở dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật trung ương về Luật Di sản văn hóa 2024.