Xác định di sản khi người chết để lại tài sản ở nhiều nơi hoặc nhiều quốc gia

Khung pháp lý về di sản khi tài sản nằm ở nhiều nơi

Trong pháp luật dân sự Việt Nam, di sản được hiểu là tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác, cùng các quyền tài sản do người chết để lại. Cách xác định di sản vì vậy không phụ thuộc vào việc tài sản tập trung hay phân tán, mà phụ thuộc vào việc tài sản đó có thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hoặc quyền tài sản của người để lại di sản hay không. Khi di sản tồn tại ở nhiều địa phương hoặc nhiều quốc gia, vấn đề trọng tâm không chỉ là “có bao nhiêu tài sản”, mà còn là “thẩm quyền nào được dùng để xác định, công chứng, và đăng ký đối với từng loại tài sản”.

Việc xác định đúng di sản có ý nghĩa quyết định đối với chia thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Nếu xác định thiếu hoặc sai tài sản, văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản có thể không bao quát đầy đủ khối di sản, dẫn đến tranh chấp hoặc không thực hiện được thủ tục sang tên. Vì vậy, trong mọi trường hợp, cần phân biệt rõ giữa việc xác định khối di sản và việc xác định địa điểm mở thừa kế, vì đây là hai vấn đề pháp lý khác nhau.

Địa điểm mở thừa kế khi tài sản ở nhiều nơi

Theo Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015, địa điểm mở thừa kế là nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản; nếu không xác định được nơi cư trú cuối cùng thì địa điểm mở thừa kế là nơi có toàn bộ di sản hoặc nơi có phần lớn di sản. Quy định này cho thấy nơi đặt tài sản không phải lúc nào cũng quyết định địa điểm mở thừa kế. Chỉ khi không xác định được nơi cư trú cuối cùng thì yếu tố phân bố tài sản mới trở thành căn cứ thay thế.

Trong thực tiễn, nếu người chết để lại tài sản ở nhiều nơi trong cùng một quốc gia, địa điểm mở thừa kế vẫn được xác định theo nơi cư trú cuối cùng của họ. Trường hợp không xác định được nơi cư trú cuối cùng, việc xem xét nơi có toàn bộ di sản hoặc nơi có phần lớn di sản giúp xác lập đầu mối pháp lý để giải quyết thủ tục liên quan. Cách tiếp cận này bảo đảm tính thống nhất của quan hệ thừa kế, tránh việc mỗi tài sản bị coi là mở thừa kế ở một địa điểm riêng biệt.

Xác định di sản khi tài sản phân tán trong nhiều địa phương

Khi di sản gồm nhà đất, ô tô, tài khoản ngân hàng, cổ phần, phần vốn góp hoặc quyền tài sản ở nhiều địa phương, việc đầu tiên là lập danh mục toàn bộ tài sản và giấy tờ chứng minh quyền của người chết đối với từng tài sản. Với bất động sản, cần kiểm tra giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất; với động sản đăng ký, cần kiểm tra giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm, chứng chỉ, hợp đồng hoặc tài liệu thể hiện quyền tài sản. Đồng thời, phải xác minh nghĩa vụ tài chính, nghĩa vụ thanh toán và các khoản nợ của người chết để xác định đúng phần tài sản ròng đưa vào di sản.

Đối với tài sản đồng sở hữu, phần di sản chỉ bao gồm phần quyền của người chết trong khối tài sản chung, không bao gồm phần quyền của người còn sống hoặc đồng chủ sở hữu khác. Cách xác định này đặc biệt quan trọng khi tài sản ở nhiều nơi nhưng nguồn gốc sở hữu khác nhau, ví dụ một phần là tài sản riêng, một phần là tài sản chung vợ chồng, hoặc một phần thuộc tài sản góp vốn. Việc bóc tách từng tài sản theo cơ sở pháp lý của nó là điều kiện tiên quyết để lập văn bản thừa kế chính xác.

Thẩm quyền công chứng và niêm yết khi di sản có nhiều bất động sản

Đối với văn bản khai nhận di sản hoặc thỏa thuận phân chia di sản, Luật Công chứng 2014 và Nghị định 29/2015/NĐ-CP quy định việc niêm yết thụ lý công chứng tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú cuối cùng của người để lại di sản; nếu không xác định được nơi thường trú cuối cùng thì niêm yết tại nơi tạm trú có thời hạn cuối cùng. Trường hợp di sản chỉ gồm bất động sản hoặc gồm cả bất động sản và động sản, việc niêm yết còn phải thực hiện tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có bất động sản. Cơ chế niêm yết này nhằm bảo đảm công khai, hạn chế giả mạo người thừa kế và ngăn ngừa tranh chấp.

Về thẩm quyền công chứng, thực tiễn áp dụng cho thấy nếu nhiều bất động sản cùng nằm trong một tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thì người thừa kế có thể thực hiện tại tổ chức hành nghề công chứng trên địa bàn tỉnh, thành phố đó. Nếu bất động sản nằm ở nhiều tỉnh, thành phố khác nhau, thủ tục công chứng và đăng ký biến động thường phải gắn với từng địa bàn có bất động sản. Điều này xuất phát từ tính chất địa phương hóa của thủ tục đăng ký đất đai và quản lý hồ sơ bất động sản, chứ không làm thay đổi bản chất thống nhất của một khối di sản.

Hệ quả thực tiễn đối với bất động sản ở nhiều nơi

Đối với nhà đất ở các địa phương khác nhau, sau khi hoàn tất công chứng văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản, người thừa kế phải thực hiện đăng ký biến động tại cơ quan có thẩm quyền đối với từng bất động sản. Mỗi nơi có bất động sản sẽ có hồ sơ địa chính và quy trình cập nhật riêng. Vì vậy, một văn bản thừa kế có thể là cơ sở chung, nhưng thủ tục sang tên vẫn phải được thực hiện riêng cho từng tài sản theo nơi đăng ký.

Cách làm này bảo đảm rằng quyền của người thừa kế được ghi nhận đầy đủ trên từng giấy chứng nhận liên quan. Đồng thời, nó giúp cơ quan quản lý đất đai kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ tại địa bàn mình quản lý. Đối với các bất động sản ở nhiều tỉnh, việc chuẩn bị hồ sơ ngay từ đầu theo từng nơi có tài sản sẽ tiết kiệm thời gian và hạn chế việc bổ sung, sửa đổi nhiều lần.

Xử lý di sản có yếu tố nước ngoài khi tài sản ở nhiều quốc gia

Khi di sản nằm ở nhiều quốc gia, quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài được đặt ra. Theo Điều 680 Bộ luật Dân sự 2015, pháp luật áp dụng đối với thừa kế có yếu tố nước ngoài được xác định theo quy định của Bộ luật này và các quy định liên quan về xung đột pháp luật. Trong thực tế, vấn đề không chỉ là xác định người thừa kế mà còn là xác định luật áp dụng cho quyền thừa kế, hình thức di chúc, hiệu lực chuyển dịch tài sản và thủ tục công nhận, thi hành ở từng quốc gia.

Đối với bất động sản ở nước ngoài, nguyên tắc được nhiều hệ thống pháp luật thừa nhận là việc chuyển dịch và đăng ký thường chịu sự điều chỉnh của pháp luật nơi có bất động sản. Điều này có nghĩa là dù quan hệ thừa kế được giải quyết tại Việt Nam, việc sang tên hoặc ghi nhận quyền đối với tài sản ở quốc gia khác vẫn phải tuân theo pháp luật của quốc gia đó. Đối với động sản, tài khoản ngân hàng, chứng khoán hoặc phần vốn góp ở nước ngoài, cần đối chiếu cả quy định của pháp luật nước ngoài và quy chế của tổ chức lưu ký, ngân hàng hoặc doanh nghiệp liên quan.

Trong trường hợp này, hồ sơ thừa kế thường phải được hợp pháp hóa lãnh sự, dịch thuật và có thể cần bản sao chứng thực theo chuẩn của quốc gia nơi tài sản tồn tại. Ngoài ra, nếu có bản án, quyết định của tòa án nước ngoài hoặc văn bản công chứng ở nước ngoài, cần xem xét điều kiện công nhận và cho thi hành tại Việt Nam hoặc ngược lại. Vì vậy, thừa kế xuyên biên giới không chỉ là vấn đề về xác định di sản, mà còn là bài toán về tương thích pháp luật và thủ tục hành chính giữa các hệ thống pháp luật.

Phân biệt xác định di sản với phân chia di sản

Xác định di sản là bước nhận diện toàn bộ tài sản thuộc người chết, còn phân chia di sản là bước xác lập phần quyền của từng người thừa kế. Hai bước này có quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Một di sản có thể được xác định thống nhất dù nằm ở nhiều nơi, trong khi việc phân chia lại phụ thuộc vào di chúc, hàng thừa kế, suất thừa kế bắt buộc và thỏa thuận giữa các đồng thừa kế.

Nếu có di chúc, việc phân chia phải ưu tiên nội dung di chúc trong phạm vi di chúc hợp pháp. Nếu không có di chúc hoặc di chúc không định đoạt hết di sản, phần còn lại được chia theo pháp luật. Trong mọi trường hợp, chỉ khi nhận diện chính xác toàn bộ di sản thì kết quả phân chia mới có giá trị thực tiễn và có thể dùng để đăng ký sang tên, chuyển quyền hoặc tất toán nghĩa vụ tài sản.

Khuyến nghị thực tiễn khi người chết để lại tài sản ở nhiều nơi

Người thừa kế nên lập bảng kê di sản theo từng nhóm: bất động sản, động sản đăng ký, tiền gửi, cổ phần, phần vốn góp và các quyền tài sản khác. Mỗi tài sản cần kèm theo căn cứ sở hữu, tình trạng pháp lý, địa chỉ nơi có tài sản và tình trạng tranh chấp, thế chấp hoặc hạn chế chuyển dịch. Việc hệ thống hóa này giúp tổ chức hành nghề công chứng, cơ quan đăng ký và cơ quan có thẩm quyền nước ngoài dễ dàng kiểm tra hồ sơ.

Khi di sản phân tán ở nhiều nơi, cần xác định sớm tài sản nào có thể xử lý tại Việt Nam, tài sản nào phải xử lý theo pháp luật nước ngoài. Với tài sản ở nhiều tỉnh, thành trong nước, nên chuẩn bị hồ sơ công chứng và hồ sơ đăng ký biến động riêng cho từng nơi có tài sản. Với tài sản ở nước ngoài, nên kiểm tra trước yêu cầu về hợp pháp hóa giấy tờ, dịch thuật, chứng minh quan hệ thừa kế và điều kiện công nhận văn bản thừa kế tại quốc gia liên quan.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt quy định về thời điểm và địa điểm mở thừa kế.
• Luật Công chứng 2014 và Nghị định 29/2015/NĐ-CP về công chứng văn bản thỏa thuận phân chia di sản, văn bản khai nhận di sản.
• Quy định của pháp luật đất đai về đăng ký biến động đối với bất động sản thừa kế.
• Các hướng dẫn, giải đáp thực tiễn về di sản ở nhiều nơi và thủ tục khai nhận di sản tại tổ chức hành nghề công chứng.
• Quy định về thừa kế có yếu tố nước ngoài trong Bộ luật Dân sự 2015.