Thủ tục ly hôn khi vợ hoặc chồng bị mất tích

Cơ sở pháp lý của việc ly hôn khi vợ hoặc chồng bị mất tích

Trong hệ thống pháp luật hôn nhân và gia đình, ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng bằng bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án, theo khoản 14 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Đối với trường hợp một bên mất tích, pháp luật không đặt cơ chế chấm dứt hôn nhân theo đăng ký hành chính mà yêu cầu giải quyết thông qua Tòa án.

Căn cứ trực tiếp để Tòa án giải quyết ly hôn là theo khoản 2 Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình 2014: nếu vợ hoặc chồng của người bị Tòa án tuyên bố mất tích yêu cầu ly hôn thì Tòa án giải quyết cho ly hôn. Quy định này cho thấy điều kiện tiên quyết là phải có quyết định tuyên bố mất tích của Tòa án đối với người còn lại trong quan hệ hôn nhân.

Về mặt tố tụng, việc tuyên bố một người mất tích được thực hiện theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt là Điều 68 về tuyên bố mất tích. Đây là nền tảng pháp lý để chuyển từ tình trạng “biệt tích thực tế” sang “mất tích theo quyết định của Tòa án”, từ đó làm phát sinh căn cứ ly hôn tương ứng.

Điều kiện để yêu cầu ly hôn

Muốn ly hôn trong trường hợp này, trước hết phải chứng minh người vợ hoặc chồng đã biệt tích và đã đáp ứng điều kiện để Tòa án tuyên bố mất tích. Điều 68 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người có quyền, lợi ích liên quan có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố một người mất tích khi người đó đã biệt tích 02 năm liền trở lên, mặc dù đã áp dụng đầy đủ biện pháp thông báo, tìm kiếm theo quy định nhưng vẫn không có tin tức xác thực về việc người đó còn sống hay đã chết.

Thời hạn 02 năm được tính từ ngày biết được tin tức cuối cùng về người đó; nếu không xác định được ngày có tin tức cuối cùng thì thời hạn được tính từ ngày đầu tiên của tháng tiếp theo tháng có tin tức cuối cùng; nếu không xác định được ngày và tháng thì tính từ ngày đầu tiên của năm tiếp theo năm có tin tức cuối cùng theo khoản 1 Điều 68 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là mốc thời gian rất quan trọng khi chuẩn bị hồ sơ.

Chỉ khi có quyết định tuyên bố mất tích đã có hiệu lực pháp luật, người còn lại mới có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn theo khoản 2 Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Trường hợp chỉ chứng minh được việc bỏ đi, mất liên lạc hoặc không rõ nơi cư trú nhưng chưa có quyết định tuyên bố mất tích thì chưa đủ căn cứ áp dụng điều luật này.

Trình tự thực hiện thủ tục

Bước 1: Yêu cầu Tòa án tuyên bố người kia mất tích

Bước đầu tiên là nộp đơn yêu cầu Tòa án tuyên bố một người mất tích theo Điều 387 và các điều liên quan của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Người có quyền yêu cầu thường là người vợ hoặc chồng còn lại, bởi họ là người có quyền và lợi ích liên quan trực tiếp đến quan hệ hôn nhân, tài sản và con chung.

Hồ sơ cơ bản gồm đơn yêu cầu, giấy đăng ký kết hôn, giấy tờ tùy thân của người yêu cầu, tài liệu chứng minh việc người kia biệt tích, tài liệu xác nhận việc đã thông báo, tìm kiếm theo quy định, và các giấy tờ liên quan khác. Tòa án sẽ thụ lý việc dân sự, tiến hành thủ tục thông báo tìm kiếm người vắng mặt theo luật định, sau đó mới xem xét ra quyết định tuyên bố mất tích nếu đủ điều kiện.

Bước 2: Nộp đơn ly hôn

Sau khi có quyết định tuyên bố mất tích của Tòa án, người còn lại nộp đơn khởi kiện yêu cầu ly hôn. Đây là vụ án dân sự về hôn nhân và gia đình, được giải quyết theo thủ tục tố tụng tại Tòa án có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Trong hồ sơ ly hôn thường cần có đơn khởi kiện, bản sao quyết định tuyên bố mất tích đã có hiệu lực, giấy đăng ký kết hôn, giấy khai sinh của con chung nếu có, tài liệu về tài sản chung và nghĩa vụ chung nếu yêu cầu Tòa án giải quyết đồng thời. Nếu không có yêu cầu về tài sản hoặc con chung thì Tòa án chủ yếu xem xét quan hệ hôn nhân trên cơ sở căn cứ pháp luật đã nêu.

Bước 3: Tòa án thụ lý và xét xử

Sau khi nhận đơn hợp lệ và đủ điều kiện thụ lý, Tòa án tiến hành các thủ tục tố tụng cần thiết. Do người bị yêu cầu ly hôn đã bị tuyên bố mất tích, Tòa án vẫn giải quyết vụ án theo trình tự chung nhưng không đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của người đó nếu họ không còn khả năng tham gia tố tụng.

Kết quả giải quyết thường là bản án cho ly hôn nếu yêu cầu có căn cứ và hợp pháp. Khi bản án có hiệu lực pháp luật, quan hệ vợ chồng chấm dứt kể từ thời điểm bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực theo khoản 14 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Thẩm quyền giải quyết trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương mới

Về nguyên tắc, thẩm quyền giải quyết vẫn thuộc Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, căn cứ vào nơi cư trú cuối cùng hoặc nơi có tài sản của người bị yêu cầu, tùy từng loại việc và từng giai đoạn tố tụng. Trong thực tiễn, hồ sơ thường được nộp tại Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo địa bàn hiện hành sau khi sắp xếp tổ chức Tòa án và đơn vị hành chính tương ứng.

Việc xác định đúng thẩm quyền rất quan trọng vì nếu nộp sai Tòa án, hồ sơ có thể bị trả lại hoặc chuyển hồ sơ, làm kéo dài thời gian giải quyết. Người yêu cầu nên chuẩn bị sẵn tài liệu chứng minh nơi cư trú cuối cùng của người bị mất tích, nơi phát sinh quan hệ hôn nhân hoặc địa điểm có tài sản liên quan để hỗ trợ việc xác định thẩm quyền.

Hệ quả pháp lý sau khi ly hôn

Khi Tòa án đã chấp nhận cho ly hôn, quan hệ hôn nhân chấm dứt hợp pháp. Người còn lại được quyền xác lập quan hệ hôn nhân mới theo quy định chung của Luật Hôn nhân và gia đình 2014, miễn là đáp ứng đầy đủ điều kiện kết hôn.

Về tài sản, nếu không yêu cầu giải quyết trong cùng vụ án, các bên hoặc người có quyền lợi liên quan vẫn có thể yêu cầu giải quyết theo quy định pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình. Nếu người bị tuyên bố mất tích trở về hoặc có tin tức xác thực là còn sống sau khi bản án ly hôn đã có hiệu lực, quan hệ hôn nhân vẫn không tự động khôi phục; khoản 1 Điều 67 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 xác định quyết định cho ly hôn vẫn có hiệu lực pháp luật.

Về con chung, quyền, nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng và chăm sóc con vẫn được Tòa án xem xét trên cơ sở lợi ích tốt nhất của con theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Trong trường hợp người mất tích không thể trực tiếp thực hiện nghĩa vụ, Tòa án sẽ ghi nhận nghĩa vụ của người còn lại hoặc giải quyết theo hồ sơ chứng cứ có trong vụ án.

Một số vấn đề thực tiễn cần lưu ý

Thứ nhất, không được nhầm lẫn giữa “mất liên lạc” với “mất tích theo pháp luật”. Chỉ tình trạng đã biệt tích đủ thời hạn và được Tòa án tuyên bố mất tích mới tạo căn cứ ly hôn theo khoản 2 Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Thứ hai, việc thu thập chứng cứ về quá trình tìm kiếm, thông báo, xác minh là khâu quyết định trong hồ sơ yêu cầu tuyên bố mất tích. Thiếu tài liệu chứng minh việc tìm kiếm hợp lệ, Tòa án khó có cơ sở chấp nhận yêu cầu.

Thứ ba, người yêu cầu nên tách bạch hai thủ tục: thủ tục dân sự yêu cầu tuyên bố mất tích và thủ tục vụ án ly hôn. Việc thực hiện đúng trình tự giúp hồ sơ rõ ràng, tránh bị trả lại hoặc kéo dài thời gian giải quyết.

Kết luận

Ly hôn khi vợ hoặc chồng bị mất tích là trường hợp đặc thù, được giải quyết trên cơ sở kết hợp giữa Bộ luật Dân sự 2015, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Trình tự đúng là yêu cầu Tòa án tuyên bố người kia mất tích trước, sau đó nộp đơn ly hôn để Tòa án giải quyết theo khoản 2 Điều 56 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Đây là cơ chế pháp lý bảo đảm quyền tự do hôn nhân của người còn lại đồng thời duy trì tính chặt chẽ của thủ tục tư pháp.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về một số vấn đề tố tụng dân sự liên quan đến việc dân sự và vụ án hôn nhân gia đình.
• Án lệ, bản án và thực tiễn xét xử về tuyên bố mất tích và ly hôn khi một bên mất tích.