Trách nhiệm pháp lý trong vận tải đa phương thức khi hàng hóa bị tổn thất

Khái niệm và đặc điểm pháp lý của vận tải đa phương thức

Vận tải đa phương thức là việc vận chuyển hàng hóa bằng ít nhất hai phương thức vận tải khác nhau trên cơ sở một hợp đồng vận tải đa phương thức. Đặc trưng pháp lý của loại hình này là chỉ tồn tại một quan hệ hợp đồng thống nhất, nhưng quá trình thực hiện có thể diễn ra trên nhiều chặng, nhiều phương thức và nhiều chủ thể tham gia. Vì vậy, khi hàng hóa bị tổn thất, việc xác định trách nhiệm không chỉ dựa vào nơi phát sinh thiệt hại mà còn phải căn cứ vào quy định về phạm vi trách nhiệm của người kinh doanh vận tải đa phương thức và chứng cứ về hành trình hàng hóa.

Trong thực tiễn, người gửi hàng thường giao hàng cho một đầu mối duy nhất là người kinh doanh vận tải đa phương thức, còn người nhận hàng chỉ làm việc với đầu mối đó khi giao hàng. Cơ chế này tạo thuận lợi cho thương mại nhưng đồng thời làm phát sinh yêu cầu rất cao về chứng từ, ghi nhận tình trạng hàng hóa và truy vết trách nhiệm. Do đó, các quy tắc về tổn thất hàng hóa trong vận tải đa phương thức được thiết kế theo hướng xác định trách nhiệm tập trung, sau đó mới xem xét khả năng truy đòi giữa các bên liên quan.

Chủ thể chịu trách nhiệm chính khi hàng hóa bị mất mát, hư hỏng

Theo khoản 1 Điều 21 Nghị định 87/2009/NĐ-CP về vận tải đa phương thức, người kinh doanh vận tải đa phương thức phải chịu trách nhiệm về tổn thất do mất mát hoặc hư hỏng hàng hóa hoặc do giao trả hàng chậm gây nên, nếu sự việc đó xảy ra trong thời hạn và phạm vi trách nhiệm do nghị định này quy định, trừ trường hợp chứng minh được mình, người làm công, đại lý hoặc bất cứ người nào khác quy định tại Điều 18 đã thực hiện các biện pháp hợp lý trong khả năng cho phép để tránh hậu quả xấu xảy ra. Quy định này đặt người kinh doanh vận tải đa phương thức vào vị trí chịu trách nhiệm trung tâm đối với toàn bộ quá trình vận chuyển.

Trách nhiệm này bao gồm cả trường hợp tổn thất phát sinh trong giai đoạn chặng đầu, chặng giữa hoặc chặng cuối của hành trình, miễn là sự kiện gây thiệt hại nằm trong thời hạn và phạm vi trách nhiệm luật định. Điều đó có nghĩa là người gửi hàng và người nhận hàng không phải tự đi tìm từng người vận chuyển đơn lẻ để yêu cầu bồi thường trong quan hệ đối nội ban đầu. Cách tiếp cận này phù hợp với bản chất hợp đồng duy nhất của vận tải đa phương thức và bảo đảm hiệu quả bảo vệ quyền lợi của chủ hàng.

Giới hạn trách nhiệm bồi thường của người kinh doanh vận tải đa phương thức

Giới hạn bồi thường là nội dung cốt lõi khi xác định mức trách nhiệm tài sản trong vận tải đa phương thức. Theo khoản 1 Điều 22 Nghị định 87/2009/NĐ-CP về vận tải đa phương thức, người kinh doanh vận tải đa phương thức chỉ chịu trách nhiệm đối với mất mát hoặc hư hỏng hàng hóa với mức tối đa tương đương 666,67 SDR cho một kiện hoặc một đơn vị, hoặc 2,00 SDR cho một ki-lô-gam trọng lượng cả bì của hàng hóa bị mất mát, hư hỏng, tùy theo cách tính nào cao hơn. Đây là mức trần trách nhiệm áp dụng trong trường hợp thông thường nếu không có căn cứ làm thay đổi giới hạn này.

Giới hạn trách nhiệm không áp dụng tuyệt đối trong mọi tình huống. Nếu tính chất và giá trị của hàng hóa đã được người gửi hàng kê khai trước khi người kinh doanh vận tải đa phương thức tiếp nhận để vận chuyển và đã được ghi trong chứng từ vận tải đa phương thức, thì cơ sở tính trách nhiệm sẽ gắn với kê khai đó. Vì vậy, việc kê khai đúng, đầy đủ và được thể hiện trên chứng từ có ý nghĩa quyết định đối với phạm vi bồi thường khi phát sinh tranh chấp.

Xác định thời điểm và nơi phát sinh tổn thất

Trong vận tải đa phương thức, việc xác định chặng nào gây ra tổn thất có ý nghĩa lớn đối với quan hệ truy đòi nội bộ giữa người kinh doanh vận tải đa phương thức với người vận chuyển thực tế hoặc người làm công, đại lý. Tuy nhiên, đối với người gửi hàng và người nhận hàng, cơ chế trách nhiệm trước hết được đặt vào người kinh doanh vận tải đa phương thức theo hợp đồng. Khi không chứng minh được thời điểm tổn thất nằm ngoài phạm vi trách nhiệm hoặc thuộc trường hợp miễn trách, chủ thể này vẫn là bên phải đứng ra giải quyết yêu cầu bồi thường.

Nếu hàng hóa được giao nhận qua nhiều đầu mối trung gian, tình trạng niêm phong, biên bản giao nhận, mô tả tình trạng bao bì, số lượng kiện và trọng lượng cả bì sẽ là chứng cứ trọng yếu. Trên thực tế, thiếu chứng từ giao nhận ở từng chặng thường khiến việc phân định trách nhiệm giữa các mắt xích trở nên khó khăn. Vì vậy, kiểm soát chứng cứ ngay từ khâu nhận hàng là biện pháp pháp lý then chốt để bảo vệ quyền lợi của các bên.

Trách nhiệm của người gửi hàng đối với tổn thất hàng hóa

Người gửi hàng không phải lúc nào cũng đứng ngoài rủi ro phát sinh trong vận tải đa phương thức. Theo Điều 25 Nghị định 87/2009/NĐ-CP về vận tải đa phương thức, người gửi hàng phải chịu trách nhiệm về tổn thất hàng hóa do khai báo hàng hóa không đầy đủ hoặc cung cấp thông tin về hàng hóa không chính xác, không đầy đủ. Nghĩa vụ này phản ánh nguyên tắc trung thực trong giao kết và thực hiện hợp đồng, đặc biệt đối với các hàng hóa có tính chất đặc thù, dễ hư hỏng hoặc nguy hiểm.

Trường hợp người gửi hàng hoặc người được ủy quyền không thực hiện đúng nghĩa vụ cung cấp thông tin, và người kinh doanh vận tải đa phương thức không có cách nào biết được đặc tính của hàng hóa hoặc tính chất nguy hiểm của hàng hóa đó, người gửi hàng phải chịu trách nhiệm đối với mọi thiệt hại do việc vận chuyển hàng hóa gây ra. Trách nhiệm này bao gồm cả chi phí dỡ hàng, tiêu hủy hoặc làm cho vô hại trong trường hợp hàng hóa nguy hiểm trở thành mối đe dọa thực sự đối với người và tài sản. Quy định này cho thấy việc phân bổ rủi ro trong vận tải đa phương thức không chỉ dựa vào bên vận chuyển mà còn gắn với nghĩa vụ khai báo của chủ hàng.

Các căn cứ miễn trách và giới hạn loại trừ trách nhiệm

Người kinh doanh vận tải đa phương thức được miễn trách nhiệm nếu chứng minh đã thực hiện các biện pháp hợp lý trong khả năng cho phép nhằm tránh hậu quả xấu xảy ra theo khoản 1 Điều 21 Nghị định 87/2009/NĐ-CP về vận tải đa phương thức. Đây là cơ chế miễn trách dựa trên tiêu chí hành vi cẩn trọng hợp lý, chứ không phải miễn trách tuyệt đối do sự tồn tại của một sự kiện bất lợi. Do đó, nghĩa vụ chứng minh thuộc về bên yêu cầu miễn trách và phải dựa trên các tài liệu thể hiện quy trình bảo quản, xếp dỡ, niêm phong, vận chuyển và kiểm tra.

Bên cạnh đó, người gửi hàng cũng không được hưởng lợi từ cơ chế trách nhiệm của người kinh doanh vận tải đa phương thức nếu tổn thất phát sinh từ việc khai báo sai, thiếu hoặc không thông báo đúng về tính chất hàng hóa theo Điều 25 của Nghị định này. Cấu trúc pháp lý này tạo nên sự cân bằng giữa quyền lợi của chủ hàng và yêu cầu kiểm soát rủi ro của doanh nghiệp vận tải. Trong thực tế xét xử và giải quyết tranh chấp, việc xác định lỗi trong khai báo thường là yếu tố làm thay đổi hoàn toàn kết quả phân bổ trách nhiệm.

Thủ tục xử lý khi phát hiện hàng hóa bị tổn thất

Khi nhận hàng có dấu hiệu mất mát hoặc hư hỏng, bên nhận cần lập tức ghi nhận tình trạng hàng hóa bằng biên bản, hình ảnh, niêm phong và đối chiếu với chứng từ vận tải đa phương thức. Nếu không thông báo bằng văn bản cho người kinh doanh vận tải đa phương thức về mất mát hoặc hư hỏng hàng hóa chậm nhất là một ngày tính từ ngày nhận hàng, theo quy định được hướng dẫn tại Nghị định 87/2009/NĐ-CP, người kinh doanh vận tải đa phương thức được coi là đã giao trả hàng hóa đủ và đúng như ghi trong chứng từ. Quy định này có ý nghĩa chấm dứt tranh chấp kéo dài, đồng thời đặt ra nghĩa vụ thông báo kịp thời cho người nhận hàng.

Về phương diện thực hành pháp lý, hồ sơ yêu cầu bồi thường cần tập hợp đầy đủ hợp đồng, chứng từ vận tải đa phương thức, hóa đơn thương mại, packing list, biên bản giao nhận từng chặng, giám định tổn thất và thư khiếu nại. Thiếu một trong các nhóm tài liệu này thường làm suy yếu khả năng chứng minh mối liên hệ nhân quả giữa hành vi vận chuyển và thiệt hại. Khi thương lượng không đạt kết quả, các bên sẽ phải giải quyết tranh chấp theo cơ chế đã thỏa thuận trong hợp đồng hoặc theo quy định của pháp luật tố tụng và trọng tài có liên quan.

Ý nghĩa pháp lý của cơ chế trách nhiệm trong vận tải đa phương thức

Cơ chế trách nhiệm trong vận tải đa phương thức phản ánh nguyên tắc tập trung hóa đầu mối chịu trách nhiệm để bảo vệ người gửi hàng và người nhận hàng. Thay vì phải xác định từng chặng vận chuyển riêng lẻ ngay từ đầu, pháp luật đặt người kinh doanh vận tải đa phương thức ở vị trí chịu trách nhiệm chính rồi cho phép truy đòi nội bộ sau. Cách thiết kế này giảm đáng kể chi phí giao dịch, tăng tính an toàn pháp lý cho thương mại hàng hóa và tạo động lực cho doanh nghiệp kiểm soát chuỗi vận chuyển chặt chẽ hơn.

Từ góc độ tuân thủ, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình nhận hàng, kiểm tra chứng từ, khai báo giá trị hàng hóa, bảo quản xuyên chặng và xử lý khiếu nại theo chuẩn nội bộ thống nhất. Người gửi hàng cũng phải đặc biệt chú trọng nghĩa vụ cung cấp thông tin chính xác, vì sai sót trong khâu khai báo có thể làm thay đổi toàn bộ cơ chế bồi thường. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp, việc chuẩn hóa hồ sơ và hợp đồng là điều kiện cần để giảm thiểu tranh chấp về tổn thất hàng hóa.

Tài liệu tham khảo

• Nghị định 87/2009/NĐ-CP ngày 29/10/2009 về vận tải đa phương thức.
• Văn bản hợp nhất về vận tải đa phương thức do Bộ Giao thông vận tải công bố.
• Luật Thương mại 2005.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Các tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ về chứng từ vận tải đa phương thức của cơ quan quản lý chuyên ngành.