Vai trò của Ban Thanh tra nhân dân và phạm vi phản ánh của người dân

Khái quát về Ban Thanh tra nhân dân

Ban Thanh tra nhân dân là tổ chức giám sát của Nhân dân ở cơ sở, được thiết lập để kiểm tra, theo dõi việc thực hiện pháp luật, quy chế dân chủ và các quyết định nội bộ có liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của cộng đồng, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động. Theo Điều 60 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022, Ban Thanh tra nhân dân được tổ chức ở xã, phường, thị trấn và ở cơ quan, đơn vị theo cơ chế khác nhau nhưng cùng chung chức năng giám sát ở cơ sở.

Về bản chất, đây không phải là cơ quan hành chính hay cơ quan thanh tra nhà nước. Ban hoạt động như một kênh giám sát xã hội, tiếp nhận phản ánh, kiểm tra, xác minh vụ việc và kiến nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xử lý. Cơ chế này tạo ra cầu nối giữa người dân với chính quyền cơ sở và người đứng đầu cơ quan, đơn vị.

Vai trò pháp lý của Ban Thanh tra nhân dân

Pháp luật hiện hành quy định rõ nhiệm vụ của Ban Thanh tra nhân dân ở cơ quan, đơn vị tại Điều 61 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022. Ban có nhiệm vụ kiểm tra việc thực hiện các quyết định của tập thể cán bộ, công chức, viên chức, người lao động; giám sát việc thực hiện chủ trương, chính sách, pháp luật; yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu; xem xét, xác minh vụ việc cụ thể theo đề nghị; và kiến nghị khắc phục hạn chế, thiếu sót hoặc xử lý hành vi vi phạm.

Đối với Ban Thanh tra nhân dân ở xã, phường, thị trấn, Nghị định 59/2023/NĐ-CP quy định chi tiết cơ chế tổ chức và hoạt động, bảo đảm Ban có công cụ tiếp nhận ý kiến của cộng đồng dân cư, theo dõi việc thực hiện các quy định dân chủ ở cơ sở và giám sát việc giải quyết phản ánh, kiến nghị của người dân. Vì vậy, Ban vừa là chủ thể kiểm tra vừa là kênh tiếp nhận và chuyển tải bức xúc của cộng đồng đến đúng nơi có thẩm quyền.

Người dân có thể phản ánh những việc gì?

Người dân có thể phản ánh các vấn đề liên quan trực tiếp đến việc thực hiện dân chủ ở cơ sở, quyền lợi cộng đồng và việc quản lý, sử dụng nguồn lực công. Nội dung phản ánh thường gắn với các dấu hiệu vi phạm pháp luật, thiếu minh bạch, không công khai thông tin, không thực hiện đúng quy trình dân chủ, hoặc xâm hại quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, hộ gia đình, tập thể dân cư.

1. Việc thực hiện công khai, minh bạch ở cơ sở

Người dân phản ánh khi cơ quan, đơn vị hoặc chính quyền cơ sở không công khai kế hoạch, dự toán, quyết toán, danh sách đối tượng hưởng chính sách, kết quả bình xét, nội dung họp dân hoặc các vấn đề phải công khai theo pháp luật. Đây là nhóm phản ánh điển hình vì trực tiếp liên quan đến quyền được biết, được bàn, được kiểm tra của Nhân dân.

2. Việc quản lý và sử dụng ngân sách, tài sản, đất đai, công trình công cộng

Người dân có quyền phản ánh các biểu hiện thất thoát, lãng phí, sử dụng sai mục đích, định giá thiếu minh bạch, lựa chọn nhà thầu không đúng quy định, hoặc dấu hiệu vi phạm trong đầu tư, xây dựng, sửa chữa công trình công cộng. Với cấp xã, phường, đây còn bao gồm việc thu, chi các khoản đóng góp của cộng đồng dân cư, quản lý quỹ, tài sản chung và việc tổ chức thực hiện các dự án ở cơ sở.

3. Hành vi vi phạm quy chế dân chủ ở cơ sở

Người dân có thể phản ánh việc không tổ chức họp dân, không lấy ý kiến cộng đồng trước khi quyết định vấn đề thuộc phạm vi phải bàn và quyết định, không tiếp thu ý kiến hợp lệ của người dân, hoặc cản trở quyền tham gia, giám sát, kiến nghị. Các hành vi này làm suy giảm hiệu lực của cơ chế dân chủ cơ sở và thuộc phạm vi giám sát của Ban Thanh tra nhân dân.

4. Dấu hiệu vi phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân và cộng đồng

Phản ánh còn bao gồm các việc như thiên vị trong xét hỗ trợ, phân bổ lợi ích, giải quyết hồ sơ thiếu công bằng, gây phiền hà, sách nhiễu, hoặc quyết định hành chính trái quy định làm ảnh hưởng quyền lợi của người dân. Khi phát hiện hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, Ban có trách nhiệm kiến nghị cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền xem xét xử lý theo quy định tại khoản 2 Điều 61 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022.

5. Vụ việc cụ thể cần xác minh theo đề nghị của người dân

Người dân được đề nghị Ban xem xét, xác minh một vụ việc cụ thể có liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc của cộng đồng. Đây là điểm quan trọng vì Ban không chỉ tiếp nhận phản ánh chung chung mà còn có thể đi vào vụ việc rõ ràng, có đối tượng, có tình tiết và có căn cứ kiểm tra.

Ban Thanh tra nhân dân xử lý phản ánh như thế nào?

Khi tiếp nhận phản ánh, Ban Thanh tra nhân dân tiến hành xem xét, yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu, kiểm tra thực tế và xác minh nội dung cần làm rõ trong phạm vi thẩm quyền. Kết quả kiểm tra, xác minh được thể hiện bằng kiến nghị gửi đến người đứng đầu cơ quan, đơn vị hoặc cơ quan có thẩm quyền để xử lý, khắc phục hoặc chấn chỉnh.

Trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật, Ban có trách nhiệm kiến nghị xử lý và giám sát việc thực hiện kiến nghị đó theo khoản 2 và khoản 5 Điều 61 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022. Cơ chế này bảo đảm phản ánh của người dân không dừng ở việc ghi nhận mà được chuyển hóa thành trách nhiệm hành động của chủ thể quản lý.

Giới hạn của nội dung phản ánh

Không phải mọi bức xúc đều thuộc phạm vi Ban Thanh tra nhân dân giải quyết. Ban chủ yếu tập trung vào các vấn đề liên quan đến dân chủ ở cơ sở, quản lý nội bộ, quyền và lợi ích hợp pháp của cộng đồng, dấu hiệu vi phạm pháp luật trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ công, quản lý tài chính, tài sản, đất đai, dự án, hoặc hành vi cản trở quyền giám sát của Nhân dân.

Các tranh chấp thuần túy về dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động cá nhân, hoặc tố cáo tội phạm thuộc thẩm quyền của cơ quan khác thì phải được chuyển đến đúng cơ quan có thẩm quyền theo từng loại việc. Vì vậy, hiệu quả của phản ánh phụ thuộc lớn vào việc xác định đúng tính chất pháp lý của vụ việc ngay từ đầu.

Ý nghĩa thực tiễn của cơ chế phản ánh qua Ban Thanh tra nhân dân

Ban Thanh tra nhân dân góp phần tăng cường minh bạch, phòng ngừa vi phạm và củng cố niềm tin của người dân đối với bộ máy ở cơ sở. Khi người dân có kênh phản ánh hợp pháp, các sai sót trong quản lý dễ được phát hiện sớm, hạn chế phát sinh khiếu nại kéo dài hoặc tranh chấp phức tạp.

Ở góc độ quản trị công, cơ chế này thúc đẩy trách nhiệm giải trình của người đứng đầu cơ quan, đơn vị và chính quyền cơ sở. Ở góc độ quyền con người, quyền công dân, đây là phương thức cụ thể hóa quyền tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội và quyền giám sát ở cơ sở.

Kết luận

Ban Thanh tra nhân dân là thiết chế giám sát quan trọng trong hệ thống thực hiện dân chủ ở cơ sở. Người dân có thể phản ánh các vấn đề về công khai, minh bạch, quản lý tài sản công, thực hiện quy chế dân chủ, dấu hiệu vi phạm pháp luật và những vụ việc cụ thể ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình hoặc cộng đồng. Khi được vận hành đúng, Ban không chỉ tiếp nhận kiến nghị mà còn góp phần bảo vệ kỷ cương pháp luật và quyền làm chủ của Nhân dân.

Tài liệu tham khảo

• Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022.
• Nghị định 59/2023/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở.
• Cổng thông tin của Chính phủ về toàn văn Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022.
• Cổng thông tin của Bộ Nội vụ về Nghị định 59/2023/NĐ-CP.