Ứng cử viên có được vận động bầu cử trên Facebook, TikTok, YouTube không?

Ứng cử viên có được vận động bầu cử trên Facebook, TikTok, YouTube không?

Câu trả lời cần được xác định theo khuôn khổ của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015 và các văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực. Pháp luật hiện hành quy định việc vận động bầu cử được tiến hành chủ yếu bằng gặp gỡ, tiếp xúc cử tri và thông qua phương tiện thông tin đại chúng, chứ không trao một quyền riêng biệt, độc lập cho việc tự do vận động trên mọi nền tảng mạng xã hội. Vì vậy, Facebook, TikTok, YouTube không đương nhiên là kênh vận động bầu cử riêng biệt nếu nội dung và cách thức triển khai không nằm trong phạm vi pháp luật cho phép.

Về bản chất, các nền tảng này chỉ có thể được sử dụng khi hoạt động đăng tải, phát tán, phát biểu hoặc trả lời phỏng vấn được đặt trong khuôn khổ thông qua phương tiện thông tin đại chúng và tuân thủ các quy định về nội dung, thẩm quyền, thời lượng, bình đẳng giữa người ứng cử và trật tự bầu cử. Nói cách khác, việc xuất hiện trên mạng xã hội không làm phát sinh một cơ chế vận động bầu cử tự do ngoài luật. Mọi hành vi sử dụng nền tảng số đều phải được kiểm soát bởi các quy định về vận động bầu cử và các hành vi bị cấm.

Cơ sở pháp lý hiện hành về hình thức vận động bầu cử

Theo điểm b khoản 1 Điều 63 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, việc vận động bầu cử được tiến hành thông qua phương tiện thông tin đại chúng. Theo khoản 2 Điều 63 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, người ứng cử đại biểu Quốc hội trình bày với cử tri về dự kiến chương trình hành động khi trả lời phỏng vấn trên các phương tiện thông tin đại chúng ở địa phương nơi ứng cử và trên trang thông tin điện tử về bầu cử đại biểu Quốc hội của Hội đồng bầu cử quốc gia. Theo khoản 3 Điều 63 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, người ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân trình bày với cử tri khi trả lời phỏng vấn trên các phương tiện thông tin đại chúng ở địa phương và trên trang thông tin điện tử về bầu cử của Ủy ban bầu cử nếu có.

Quy định này cho thấy pháp luật chỉ thừa nhận cơ chế vận động bầu cử qua kênh truyền thông được tổ chức, quản lý trong quy trình bầu cử chính thức. Trường hợp Facebook, TikTok, YouTube được sử dụng như một công cụ truyền tải nội dung của cơ quan báo chí, trang thông tin điện tử phục vụ bầu cử, hoặc hoạt động được cơ quan có thẩm quyền cho phép, thì có thể nằm trong phạm vi “thông qua phương tiện thông tin đại chúng”. Ngược lại, nếu chỉ là trang cá nhân tự lập, tự đăng, tự kêu gọi bỏ phiếu mà không theo cơ chế luật định, thì không thể mặc nhiên coi đó là hình thức vận động bầu cử hợp pháp.

Facebook, TikTok, YouTube được hiểu thế nào trong hoạt động bầu cử?

Facebook, TikTok, YouTube là nền tảng số do doanh nghiệp cung cấp dịch vụ, không đồng nghĩa với “phương tiện thông tin đại chúng” trong mọi trường hợp sử dụng. Trong thực tiễn pháp lý về bầu cử, yếu tố quyết định không nằm ở tên nền tảng mà nằm ở tính chất pháp lý của hoạt động phát tán nội dung, chủ thể tổ chức, và cơ chế kiểm soát nội dung. Vì vậy, một video trên YouTube hay một buổi phát trực tiếp trên Facebook chỉ được coi là hợp lệ khi nó gắn với khuôn khổ được pháp luật cho phép và không xâm phạm các điều cấm.

Trường hợp người ứng cử dùng tài khoản cá nhân để đăng clip giới thiệu bản thân, kêu gọi ủng hộ, nhắc cử tri bỏ phiếu cho mình theo cách tự phát, nội dung đó không đương nhiên là hoạt động vận động bầu cử được luật thừa nhận. Hoạt động này còn phải đối chiếu với các quy định về bình đẳng, công bằng giữa người ứng cử, trách nhiệm quản lý nội dung, và cấm lạm dụng phương tiện thông tin đại chúng cho mục đích riêng. Trong bối cảnh bầu cử, kênh số chỉ là công cụ kỹ thuật; giá trị pháp lý của nó phụ thuộc vào quy trình và thẩm quyền sử dụng.

Những trường hợp được phép và không được phép

Trường hợp được phép

Người ứng cử được phép xuất hiện trên các kênh truyền thông chính thức phục vụ bầu cử, bao gồm cơ quan báo chí, cổng thông tin điện tử bầu cử, và các kênh thông tin do cơ quan có thẩm quyền tổ chức, đăng tải theo trình tự luật định. Nội dung công bố thường tập trung vào tiểu sử, chương trình hành động, trả lời phỏng vấn, hoặc thông tin phục vụ cử tri theo cơ chế bình đẳng. Khi đó, việc chuyển tải trên Facebook, TikTok, YouTube chỉ là phương thức phân phối nội dung của kênh hợp pháp chứ không phải tự do vận động cá nhân vô hạn.

Nếu cơ quan tổ chức bầu cử hoặc cơ quan truyền thông chính thống có sử dụng nền tảng số để phát hành nội dung phục vụ bầu cử theo quy định, người ứng cử được tham gia trong phạm vi được phân công, được duyệt nội dung và bảo đảm điều kiện công bằng. Cách làm này phù hợp với xu hướng truyền thông số nhưng vẫn giữ nguyên nguyên tắc kiểm soát của pháp luật bầu cử. Đây là điểm mấu chốt để phân biệt giữa truyền thông bầu cử hợp pháp và tự quảng bá vận động ngoài khuôn khổ.

Trường hợp không được phép

Người ứng cử không được lợi dụng Facebook, TikTok, YouTube để tuyên truyền sai sự thật, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của tổ chức, cá nhân khác; không được lôi kéo, mua chuộc cử tri; không được vận động quyên góp, tài trợ trái quy định; không được sử dụng phương tiện thông tin đại chúng để tạo ưu thế không công bằng. Theo Điều 69 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, các hành vi bị cấm trong vận động bầu cử bao gồm việc lợi dụng vận động bầu cử để tuyên truyền trái Hiến pháp, pháp luật hoặc làm tổn hại quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác; lạm dụng chức vụ, quyền hạn để sử dụng phương tiện thông tin đại chúng; sử dụng hoặc hứa tặng tiền, tài sản, lợi ích vật chất để lôi kéo cử tri.

Do đó, việc tự ý chạy quảng cáo, thuê KOLs, sử dụng tài khoản mạng xã hội để “đánh bóng” hồ sơ ứng cử, hoặc tổ chức chiến dịch kêu gọi ủng hộ ngoài cơ chế bầu cử chính thức đều chứa rủi ro pháp lý đáng kể. Những hành vi này không chỉ làm sai lệch sự bình đẳng giữa ứng cử viên mà còn có thể bị xem xét là vi phạm quy định cấm trong vận động bầu cử. Trong lĩnh vực bầu cử, nguyên tắc hợp pháp và minh bạch luôn được đặt cao hơn hiệu quả truyền thông thuần túy.

Giới hạn pháp lý khi dùng mạng xã hội trong vận động bầu cử

Giới hạn đầu tiên là phạm vi nội dung. Nội dung đăng tải phải trung thực, đúng hồ sơ, đúng chương trình hành động đã được công bố, không thêm thắt thông tin gây hiểu sai về năng lực, thành tích hoặc cam kết. Giới hạn thứ hai là hình thức thể hiện, vì các hành vi giật tít, bóp méo, công kích, kích động dư luận có thể làm lệch chuẩn môi trường bầu cử. Giới hạn thứ ba là cơ chế quản lý, tức mọi nội dung liên quan đến bầu cử cần được đặt trong quy trình do cơ quan có thẩm quyền điều phối.

Trong thực hành, người ứng cử không nên xem mạng xã hội như một “sân vận động bầu cử riêng” tách khỏi luật bầu cử. Nếu muốn sử dụng Facebook, TikTok, YouTube, phải xác định rõ nội dung đó thuộc thông tin cá nhân thông thường hay thuộc hoạt động vận động bầu cử chính thức. Chỉ khi nội dung nằm trong cấu trúc truyền thông bầu cử được pháp luật cho phép thì mới bảo đảm an toàn pháp lý.

Kết luận

Người ứng cử không bị cấm tuyệt đối việc xuất hiện trên Facebook, TikTok, YouTube, nhưng cũng không được tự do vận động bầu cử trên các nền tảng này theo cách cá nhân hóa, ngoài khuôn khổ pháp luật. Về mặt pháp lý, chỉ những hoạt động được thực hiện trong cơ chế “thông qua phương tiện thông tin đại chúng” và tuân thủ đầy đủ quy định của Luật Bầu cử mới là hợp lệ. Vì vậy, câu trả lời chính xác là: có thể sử dụng nền tảng số, nhưng chỉ trong giới hạn pháp luật bầu cử cho phép và không được biến mạng xã hội thành kênh vận động tự phát.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015.
• Văn bản hướng dẫn của Hội đồng bầu cử quốc gia về tổ chức vận động bầu cử và cung cấp thông tin bầu cử.
• Trang thông tin điện tử phục vụ bầu cử của Hội đồng bầu cử quốc gia.
• Các tài liệu phổ biến, giải đáp chính thức của cơ quan quản lý bầu cử về hình thức vận động bầu cử.