Ứng cử và tự ứng cử đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân: điều kiện, hồ sơ và hạn chế

Khung pháp lý điều chỉnh quyền ứng cử và tự ứng cử

Quyền ứng cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân là quyền chính trị của công dân, được tổ chức thực hiện theo Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 83/2025/QH15. Văn bản hiện hành quy định thống nhất về tiêu chuẩn người ứng cử, hồ sơ, thời hạn nộp, trình tự hiệp thương và việc lập danh sách chính thức người ứng cử. Đây là cơ sở pháp lý trực tiếp để đánh giá điều kiện hợp lệ của mọi trường hợp ứng cử hoặc tự ứng cử trong kỳ bầu cử năm 2026.

Về nguyên tắc, ứng cử có thể được thực hiện thông qua giới thiệu của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc bằng hình thức tự ứng cử. Tuy nhiên, dù theo phương thức nào, người ứng cử vẫn phải đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn của đại biểu Quốc hội hoặc đại biểu Hội đồng nhân dân, đồng thời không thuộc các trường hợp bị hạn chế theo luật bầu cử và các quy định liên quan.

Điều kiện để được ứng cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân

Người ứng cử đại biểu Quốc hội phải đáp ứng các tiêu chuẩn của đại biểu Quốc hội theo quy định của Luật Tổ chức Quốc hội và phải là công dân Việt Nam đủ 21 tuổi trở lên tính đến ngày bầu cử được công bố. Người ứng cử đại biểu Hội đồng nhân dân phải đáp ứng các tiêu chuẩn của đại biểu Hội đồng nhân dân theo luật tổ chức chính quyền địa phương, đồng thời cũng phải là công dân Việt Nam đủ 21 tuổi trở lên tính đến ngày bầu cử được công bố. Điều kiện về độ tuổi là ngưỡng bắt buộc, có ý nghĩa xác định năng lực tham gia vào cơ quan quyền lực nhà nước ở trung ương và địa phương.

Về quốc tịch, người ứng cử phải chỉ có một quốc tịch là quốc tịch Việt Nam. Về năng lực hành vi và tư cách công dân, người ứng cử phải có quyền ứng cử theo quy định của pháp luật, không thuộc trường hợp bị tước hoặc bị hạn chế quyền bầu cử, ứng cử theo bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật hoặc các căn cứ pháp lý tương ứng. Các tiêu chuẩn còn lại được xem xét theo quy định của luật chuyên ngành, bao gồm phẩm chất chính trị, đạo đức, uy tín, sức khỏe, trình độ và điều kiện thực hiện nhiệm vụ đại biểu.

Điều kiện riêng đối với người tự ứng cử

Người tự ứng cử phải thỏa mãn các tiêu chuẩn chung của người ứng cử và nộp hồ sơ đúng thời hạn, đúng thành phần theo luật định. Việc tự ứng cử không làm giảm yêu cầu thẩm định về tiêu chuẩn chính trị, phẩm chất đạo đức, mức độ tín nhiệm và điều kiện cư trú, công tác. Hồ sơ của người tự ứng cử sau khi tiếp nhận vẫn được đưa vào quy trình hiệp thương, lấy ý kiến nhận xét và xem xét lập danh sách chính thức như các trường hợp khác, nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện.

Hồ sơ ứng cử và tự ứng cử cần chuẩn bị

Theo khoản 2 Điều 35 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 83/2025/QH15, hồ sơ ứng cử gồm: đơn ứng cử; sơ yếu lý lịch có chứng nhận của cơ quan, tổ chức, đơn vị có thẩm quyền; tiểu sử tóm tắt; ba ảnh chân dung màu cỡ 4cm x 6cm; và bản kê khai tài sản, thu nhập theo quy định của pháp luật về phòng, chống tham nhũng. Thành phần hồ sơ này áp dụng thống nhất cho người được giới thiệu ứng cử và người tự ứng cử.

Về mặt thực tiễn, sơ yếu lý lịch và tiểu sử tóm tắt phải thể hiện đầy đủ thông tin nhân thân, quá trình học tập, công tác, chức vụ, khen thưởng, kỷ luật và các yếu tố cần thiết khác để phục vụ việc thẩm tra, xác minh. Bản kê khai tài sản, thu nhập là tài liệu có giá trị đặc biệt trong quá trình đánh giá tính minh bạch và sự phù hợp của người ứng cử với yêu cầu của vị trí đại biểu dân cử.

Thời hạn nộp hồ sơ

Theo quy định hiện hành, công dân ứng cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân phải nộp hồ sơ chậm nhất là 42 ngày trước ngày bầu cử. Đây là thời hạn mang tính bắt buộc, nếu nộp quá hạn thì hồ sơ không được xem xét hợp lệ. Thời hạn này nhằm bảo đảm đủ quỹ thời gian cho các bước hiệp thương, lấy ý kiến cử tri, xác minh lý lịch và lập danh sách chính thức người ứng cử.

Các trường hợp bị hạn chế hoặc không được xem xét ứng cử

Người đang thuộc trường hợp bị hạn chế hoặc bị tước quyền bầu cử, ứng cử theo quyết định có hiệu lực của Tòa án thì không đủ điều kiện ứng cử. Trường hợp thông tin trong hồ sơ không trung thực, không đầy đủ hoặc không thể xác minh theo yêu cầu của quy trình bầu cử cũng là căn cứ để loại khỏi danh sách ứng cử. Ngoài ra, người không đáp ứng tiêu chuẩn bắt buộc về quốc tịch, độ tuổi, quyền công dân hoặc thành phần hồ sơ sẽ không được đưa vào danh sách chính thức.

Đối với đại biểu Hội đồng nhân dân, pháp luật còn đặt ra giới hạn về phạm vi nộp hồ sơ. Công dân được nộp hồ sơ ứng cử làm đại biểu Hội đồng nhân dân tối đa ở hai cấp trong cùng một nhiệm kỳ; nếu nộp hồ sơ ứng cử đại biểu Quốc hội thì chỉ được nộp hồ sơ ứng cử làm đại biểu Hội đồng nhân dân ở một cấp. Quy định này nhằm bảo đảm tính tập trung, tránh tình trạng một người đồng thời tham gia quá nhiều cuộc vận động ứng cử trong cùng nhiệm kỳ.

Trong quy trình hiệp thương, việc xác minh, lấy ý kiến nhận xét và tín nhiệm của cử tri có vai trò quyết định đối với việc người tự ứng cử có được đưa vào danh sách chính thức hay không. Người có mức tín nhiệm không đạt yêu cầu hoặc có nội dung bị xác minh là không bảo đảm tiêu chuẩn theo luật sẽ không đủ điều kiện tiếp tục tham gia danh sách chính thức. Vì vậy, tự ứng cử không đồng nghĩa với đương nhiên được ghi tên trong danh sách cuối cùng.

Trình tự thực hiện đối với người tự ứng cử

Người tự ứng cử phải chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, nộp đúng thời hạn và chấp hành quy trình xác minh, nhận xét, lấy ý kiến cử tri theo hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Sau khi tiếp nhận hồ sơ, Ủy ban bầu cử và Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp sẽ tổ chức việc xem xét, hiệp thương theo trình tự luật định. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào việc người tự ứng cử có đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn và vượt qua các bước thẩm tra, tín nhiệm.

Đối với năm bầu cử 2026, quy trình hiệp thương được tổ chức theo các mốc thời gian đã được công bố trong hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền, bao gồm hội nghị hiệp thương lần thứ nhất, giới thiệu người ứng cử, hiệp thương lần thứ hai, lấy ý kiến cử tri và hiệp thương lần thứ ba. Việc tuân thủ đúng tiến độ này có ý nghĩa bảo đảm tính hợp pháp và thống nhất của toàn bộ quy trình bầu cử.

Ý nghĩa pháp lý của việc tuân thủ điều kiện và hồ sơ

Việc quy định chặt chẽ điều kiện, hồ sơ và các hạn chế đối với ứng cử viên nhằm bảo đảm chất lượng đại biểu dân cử, tính minh bạch của bầu cử và sự bình đẳng giữa các chủ thể tham gia. Mỗi yêu cầu về độ tuổi, quốc tịch, hồ sơ hay thời hạn nộp đều có chức năng pháp lý riêng và không thể thay thế cho nhau. Do đó, bất kỳ sai sót nào ở khâu chuẩn bị hoặc kê khai đều có thể dẫn đến hậu quả pháp lý là hồ sơ không hợp lệ hoặc không được đưa vào danh sách chính thức.

Trong thực tiễn tư vấn pháp lý, điểm cần lưu ý nhất là phải phân biệt rõ giữa điều kiện ứng cử, tiêu chuẩn đại biểu và yêu cầu thủ tục hồ sơ. Điều kiện ứng cử là ngưỡng tối thiểu để được xem xét; tiêu chuẩn đại biểu là hệ giá trị và yêu cầu nội dung; còn hồ sơ là phương tiện chứng minh. Chỉ khi cả ba nhóm yêu cầu này được đáp ứng đầy đủ thì quyền ứng cử hoặc tự ứng cử mới được thực hiện một cách hợp lệ.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015.
• Luật số 83/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân.
• Luật Tổ chức Quốc hội hiện hành.
• Luật Tổ chức chính quyền địa phương hiện hành.
• Luật Phòng, chống tham nhũng hiện hành.