Tước quyền hưởng di sản trong di chúc: giới hạn quyền định đoạt

Cơ sở pháp lý của quyền truất quyền hưởng di sản

Trong pháp luật thừa kế, quyền lập di chúc bao gồm quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người, dành một phần tài sản để di tặng, giao nghĩa vụ cho người thừa kế và truất quyền hưởng di sản của một hoặc nhiều người. Quyền này được ghi nhận tại Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, thể hiện nguyên tắc tôn trọng ý chí của cá nhân đối với tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình.

Tuy nhiên, quyền định đoạt bằng di chúc không phải là quyền tuyệt đối. Việc truất quyền chỉ có giá trị khi di chúc hợp pháp, nội dung truất quyền rõ ràng, không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và không xâm phạm phần di sản mà pháp luật dành cho một số người thừa kế đặc biệt. Vì vậy, truất quyền hưởng di sản là biểu hiện của tự do định đoạt nhưng luôn nằm trong khuôn khổ pháp lý chặt chẽ.

Khái niệm và bản chất của tước quyền hưởng di sản

Tước quyền hưởng di sản trong di chúc là việc người lập di chúc thể hiện ý chí không để một người thừa kế cụ thể nhận di sản của mình. Về bản chất, đây là hành vi định đoạt mang tính loại trừ, làm cho người bị truất quyền không được nhận phần di sản theo ý chí của người để lại di sản, dù họ có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ hôn nhân với người chết.

Cần phân biệt truất quyền trong di chúc với trường hợp người không được quyền hưởng di sản theo luật. Truất quyền là kết quả của ý chí người lập di chúc; còn không được quyền hưởng di sản là hậu quả pháp lý do luật quy định đối với các hành vi bị pháp luật lên án. Sự phân biệt này có ý nghĩa quyết định khi xác định căn cứ nhận di sản, nhất là trong các tranh chấp thừa kế.

Giới hạn của quyền truất quyền hưởng di sản

Giới hạn quan trọng nhất của quyền truất quyền là chế định người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên mà không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu họ không được cho hưởng di sản hoặc chỉ được hưởng ít hơn mức này.

Quy định trên cho thấy ý chí của người lập di chúc không thể tước bỏ hoàn toàn quyền hưởng di sản của những chủ thể mà pháp luật bảo vệ đặc biệt, trừ trường hợp họ từ chối nhận di sản hoặc thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là giới hạn trực tiếp và có tính bắt buộc đối với quyền định đoạt bằng di chúc.

Giới hạn thứ hai nằm ở yêu cầu hợp pháp của di chúc. Một sự truất quyền chỉ có hiệu lực khi việc lập di chúc đáp ứng đầy đủ điều kiện về chủ thể, ý chí tự nguyện, nội dung và hình thức theo quy định chung của Bộ luật Dân sự 2015. Nếu di chúc bị vô hiệu toàn bộ hoặc một phần, điều khoản truất quyền tương ứng cũng không có giá trị pháp lý.

Phân biệt truất quyền theo di chúc và trường hợp không được quyền hưởng di sản

Người không được quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 là người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng; người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác để chiếm phần di sản; và người có hành vi gian dối, cưỡng ép, ngăn cản việc lập di chúc hoặc giả mạo, sửa chữa, hủy, che giấu di chúc nhằm hưởng di sản trái ý chí của người để lại di sản.

Đây không phải là kết quả của việc bị người lập di chúc truất quyền, mà là sự loại trừ do luật định. Ngay cả khi di chúc có ghi nhận cho hưởng di sản, người thuộc trường hợp này vẫn không được nhận di sản, trừ trường hợp người để lại di sản biết rõ hành vi đó nhưng vẫn cho họ hưởng di sản theo di chúc. Sự khác biệt này phản ánh nguyên tắc công bằng và trật tự đạo đức trong thừa kế.

Hiệu lực của điều khoản truất quyền trong di chúc

Điều khoản truất quyền có hiệu lực khi được thể hiện rõ ràng trong di chúc hợp pháp và không mâu thuẫn với các quy định bắt buộc của pháp luật. Trong thực tiễn, người lập di chúc nên xác định cụ thể người bị truất quyền, phạm vi truất quyền và phần di sản còn lại được phân chia như thế nào để tránh tranh chấp khi mở thừa kế.

Nếu nội dung di chúc chỉ thể hiện ý chí chung chung, mơ hồ hoặc không đủ dữ kiện để xác định người bị truất quyền, cơ quan giải quyết tranh chấp thường phải giải thích theo ý chí đích thực của người lập di chúc trên cơ sở toàn bộ nội dung văn bản và chứng cứ liên quan. Trong trường hợp không thể xác định được, phần di sản liên quan sẽ được xử lý theo quy định của pháp luật về thừa kế theo pháp luật hoặc theo phần di chúc còn hiệu lực.

Hệ quả pháp lý đối với người bị truất quyền

Khi bị truất quyền hợp pháp, người đó không có quyền nhận phần di sản mà di chúc đã loại trừ. Tuy nhiên, việc truất quyền không đương nhiên làm mất mọi quyền lợi phát sinh từ quan hệ pháp luật khác với người để lại di sản, chẳng hạn quyền yêu cầu thanh toán nghĩa vụ tài sản, hoàn trả chi phí hợp lý hoặc giải quyết các giao dịch dân sự độc lập đã tồn tại trước khi người để lại di sản chết.

Trường hợp người bị truất quyền đồng thời thuộc diện thừa kế theo pháp luật, họ vẫn bị loại khỏi phần di sản tương ứng với ý chí truất quyền, trừ khi phần di chúc bị vô hiệu hoặc có căn cứ pháp lý khác làm thay đổi cách phân chia di sản. Nếu họ là người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, việc truất quyền chỉ có hiệu lực trong giới hạn mà Điều 644 cho phép.

Ý nghĩa lập pháp và yêu cầu thực tiễn khi soạn di chúc

Quy định về truất quyền hưởng di sản thể hiện sự cân bằng giữa tự do cá nhân và bảo vệ lợi ích gia đình, xã hội. Pháp luật cho phép cá nhân quyết định số phận tài sản sau khi chết, nhưng không trao cho họ quyền phủ nhận tuyệt đối các bảo đảm tối thiểu mà luật dành cho những người thân thích nhất định.

Từ góc độ thực tiễn, người lập di chúc cần sử dụng ngôn ngữ chính xác, xác định rõ người bị truất quyền và tránh nhầm lẫn giữa truất quyền với tước quyền do luật định. Việc tư vấn pháp lý trước khi lập di chúc có ý nghĩa quan trọng, nhất là khi di sản lớn, quan hệ gia đình phức tạp hoặc có khả năng phát sinh tranh chấp giữa các đồng thừa kế.

Kết luận

Tước quyền hưởng di sản trong di chúc là một quyền năng quan trọng của người lập di chúc, nhưng quyền này không tuyệt đối. Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra các giới hạn rõ ràng, nổi bật nhất là cơ chế bảo vệ người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc và các trường hợp không được quyền hưởng di sản do luật định.

Về phương diện lập pháp, giới hạn này bảo đảm sự hài hòa giữa ý chí định đoạt tài sản của cá nhân và yêu cầu duy trì công bằng, đạo đức, ổn định trong quan hệ thừa kế. Về phương diện áp dụng, việc hiểu đúng bản chất truất quyền là điều kiện cần để soạn thảo di chúc hợp pháp, hạn chế tranh chấp và bảo vệ ý chí cuối cùng của người để lại di sản.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 621, Điều 626, Điều 644.
• Nghị định 29/2018/NĐ-CP về trình tự, thủ tục công chứng và chứng thực di chúc trong thực tiễn liên quan.
• Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam, phần Thừa kế, các cơ sở đào tạo luật.
• Các bài viết chuyên đề về người không được quyền hưởng di sản và người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc trên các tạp chí pháp lý.
• Án lệ, bản án và thực tiễn xét xử liên quan đến tranh chấp thừa kế có điều khoản truất quyền.