Xử lý hành vi tự ý vẽ, khắc, treo biển hoặc tổ chức hoạt động tại di tích

Khung pháp lý điều chỉnh hành vi tác động trái phép lên di tích

Di tích là đối tượng được bảo vệ theo Luật Di sản văn hóa 2024. Theo khoản 2 Điều 9 Luật Di sản văn hóa 2024, hành vi xâm hại, hủy hoại hoặc gây nguy cơ hủy hoại di sản văn hóa và cảnh quan văn hóa của di tích là hành vi bị nghiêm cấm. Theo khoản 1 Điều 9 Luật Di sản văn hóa 2024, việc làm sai lệch yếu tố gốc cấu thành di tích, nội dung và giá trị của di tích cũng bị nghiêm cấm.

Với nhóm hành vi tự ý vẽ, khắc lên tường, cột, bia đá, cấu kiện kiến trúc; treo, đặt, gắn biển; hoặc tự tổ chức các hoạt động tại di tích khi chưa được phép, pháp luật không xem đây là hành vi sử dụng bình thường mà là hành vi tác động trực tiếp đến tình trạng bảo tồn, mỹ quan, tính nguyên gốc và giá trị lịch sử - văn hóa của di tích. Khi có dấu hiệu xâm hại, chủ thể thực hiện hành vi sẽ bị xử lý theo cơ chế hành chính, dân sự hoặc hình sự tùy mức độ.

Hành vi nào thường bị xem là vi phạm tại di tích

Tự ý vẽ, viết, khắc lên di tích

Hành vi viết bậy, khắc tên, vẽ hình, dán ký hiệu hoặc phun sơn lên thân di tích, tường bao, cổng, bia ký, tượng thờ, hiện vật gắn với di tích đều làm biến đổi hiện trạng và ảnh hưởng trực tiếp đến yếu tố gốc. Nếu hành vi để lại dấu vết, làm hoen bẩn hoặc gây tổn hại vật chất thì càng dễ bị xác định là hành vi xâm hại di tích. Trong trường hợp có chủ ý phá hoại hoặc làm hư hỏng nghiêm trọng, cơ quan có thẩm quyền xem xét cả trách nhiệm hình sự.

Tự ý treo, gắn, dựng biển hoặc vật phẩm quảng bá

Việc treo biển hiệu, biểu ngữ, banner, pano, hộp đèn, vật trang trí, hoặc gắn bất kỳ kết cấu nào lên khu vực di tích mà không được chấp thuận đều có thể bị coi là xâm phạm cảnh quan văn hóa của di tích. Nếu biển làm che khuất kiến trúc, cản trở lối đi, ảnh hưởng an toàn cháy nổ, tác động đến mỹ quan hoặc đặt sai vị trí, hành vi đó không chỉ là vi phạm quy tắc quản lý di tích mà còn có thể là hành vi vi phạm quy định về quảng cáo, trật tự công cộng hoặc xây dựng.

Tự tổ chức hoạt động tại di tích khi chưa được phép

Những hoạt động như quay phim, chụp ảnh thương mại, biểu diễn, lễ hội tự phát, quảng bá thương hiệu, bày bán hàng hóa, phát tờ rơi, ghi hình nội dung có yếu tố phản cảm, hoặc tập trung đông người tại khu vực bảo vệ của di tích mà không có chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền đều có thể bị xử lý. Bản chất vi phạm nằm ở việc sử dụng không đúng mục đích bảo tồn, khai thác di tích, gây ảnh hưởng đến trật tự, an toàn, cảnh quan và quyền quản lý nhà nước đối với di tích.

Chế tài xử phạt có thể áp dụng

Hành vi xâm hại di tích trước hết bị xử lý theo pháp luật về di sản văn hóa và xử phạt vi phạm hành chính. Nghị định 87/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo là căn cứ quan trọng để xử lý các hành vi làm tổn hại di tích, làm mất mỹ quan hoặc sử dụng không đúng quy định các dấu hiệu, biển, vật phẩm gắn với di tích. Mức phạt cụ thể phụ thuộc vào hành vi, hậu quả và chủ thể vi phạm là cá nhân hay tổ chức.

Ngoài tiền phạt, cơ quan có thẩm quyền còn áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc tháo dỡ biển, xóa bỏ nội dung vẽ, khắc; buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu; buộc đưa di tích về đúng hiện trạng quản lý; buộc nộp lại khoản thu lợi bất hợp pháp nếu có. Trường hợp gây thiệt hại vật chất cho di tích, người vi phạm còn phải bồi thường theo quy định của pháp luật dân sự.

Khi vi phạm có tính chất nghiêm trọng, gây hư hỏng lớn, làm thay đổi yếu tố gốc, hủy hoại hiện vật, hoặc xâm phạm di tích thuộc trường hợp được pháp luật bảo vệ đặc biệt, cá nhân thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các tội danh tương ứng trong Bộ luật Hình sự 2015 đã được sửa đổi, bổ sung.

Phân định trách nhiệm giữa cá nhân, tổ chức và chủ thể quản lý di tích

Cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi vẽ, khắc, treo biển hoặc tổ chức hoạt động trái phép là chủ thể bị xử lý đầu tiên. Nếu hành vi do nhiều người cùng thực hiện, mỗi người chịu trách nhiệm theo vai trò, mức độ tham gia và hậu quả gây ra. Đối với tổ chức, doanh nghiệp, đơn vị sự kiện hoặc nhóm khai thác dịch vụ nếu là chủ thể tổ chức, thuê thực hiện hoặc chỉ đạo hành vi vi phạm thì có thể bị xử phạt với mức cao hơn theo nguyên tắc xử phạt đối với tổ chức.

Đơn vị được giao quản lý, bảo vệ di tích cũng có trách nhiệm ngăn chặn, phát hiện và báo cáo kịp thời các hành vi xâm hại. Nếu để xảy ra vi phạm mà không kiểm tra, không cảnh báo, không phối hợp xử lý hoặc buông lỏng quản lý, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét trách nhiệm theo quy định về quản lý di sản, kỷ luật công vụ hoặc trách nhiệm khác tùy tính chất vụ việc.

Thẩm quyền xử lý trong bối cảnh quản lý hành chính hiện nay

Trong hệ thống chính quyền hiện hành từ ngày 01/07/2025, thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính và quản lý trật tự tại di tích được thực hiện chủ yếu bởi cấp tỉnh và cấp xã/phường/đặc khu theo phân cấp, phân quyền hiện hành. Cơ quan văn hóa, thanh tra chuyên ngành, công an, chính quyền địa phương và ban quản lý di tích phối hợp trong việc kiểm tra, lập biên bản, áp dụng biện pháp ngăn chặn và kiến nghị xử lý.

Trong thực tiễn, vụ việc tại di tích thường được xử lý theo trình tự: phát hiện vi phạm, lập biên bản, xác minh hậu quả, áp dụng biện pháp chấm dứt hành vi, yêu cầu khắc phục và ban hành quyết định xử phạt. Nếu có dấu hiệu tội phạm, hồ sơ được chuyển cho cơ quan tiến hành tố tụng để xem xét trách nhiệm hình sự.

Nguyên tắc đánh giá mức độ xử lý

Mức độ xử lý phụ thuộc vào tính chất của hành vi, đối tượng bị tác động, diện tích hoặc phạm vi bị xâm hại, giá trị lịch sử - văn hóa của di tích, lỗi cố ý hay vô ý, hậu quả vật chất và khả năng khắc phục. Hành vi càng làm biến dạng yếu tố gốc, gây thiệt hại lớn hoặc diễn ra tại di tích có giá trị đặc biệt thì chế tài càng nghiêm khắc.

Ngược lại, các hành vi đã bị phát hiện sớm và được khắc phục ngay vẫn bị xử lý nếu đã đủ yếu tố vi phạm. Pháp luật về di sản văn hóa đặt trọng tâm vào bảo vệ tính nguyên trạng, nên việc không gây thiệt hại lớn không đồng nghĩa với việc không vi phạm.

Kết luận

Tự ý vẽ, khắc, treo biển hoặc tổ chức hoạt động tại di tích khi chưa được phép là hành vi xâm phạm trực tiếp đến giá trị bảo tồn và cảnh quan văn hóa của di tích. Pháp luật hiện hành cho phép áp dụng đồng thời nhiều cơ chế xử lý, từ phạt tiền, buộc khôi phục hiện trạng, bồi thường thiệt hại đến truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp nghiêm trọng. Do đó, mọi hoạt động tác động đến di tích phải được đặt dưới sự chấp thuận và giám sát của cơ quan có thẩm quyền.

Tài liệu tham khảo

• Luật Di sản văn hóa 2024.
• Nghị định 87/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Quy định, quy chế quản lý di tích của cơ quan có thẩm quyền tại địa phương.