Quỹ lớp, quỹ trường: khoản nào tự nguyện, khoản nào bắt buộc?

Nhận diện đúng bản chất của “quỹ lớp”, “quỹ trường”

Trong hệ thống pháp luật hiện hành, không tồn tại một khái niệm pháp lý độc lập là “quỹ lớp” hay “quỹ trường”. Cách gọi này chủ yếu được dùng trong thực tiễn để chỉ kinh phí hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh lớp hoặc ban đại diện cha mẹ học sinh trường theo Điều 10 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT. Vì vậy, khi xem xét tính hợp pháp của việc thu tiền, cần nhìn vào bản chất khoản thu, không chỉ nhìn vào tên gọi mà nhà trường hoặc ban phụ huynh sử dụng.

Về nguyên tắc, nếu khoản tiền được thu để phục vụ hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh thì đó là khoản hình thành từ sự ủng hộ tự nguyện của phụ huynh, không phải khoản thu bắt buộc. Ngược lại, nếu nhà trường đặt ra mức thu cố định, yêu cầu mọi phụ huynh nộp như một nghĩa vụ, thì khoản thu đó không còn mang tính tự nguyện và có dấu hiệu trái quy định.

Điểm mấu chốt: pháp luật cho phép vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện; pháp luật không cho phép biến khoản tự nguyện thành nghĩa vụ bắt buộc dưới tên gọi “quỹ lớp” hay “quỹ trường”.

Khoản nào tự nguyện?

Kinh phí hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh lớp

Theo điểm a khoản 1 Điều 10 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT, kinh phí hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh lớp được hình thành từ sự ủng hộ tự nguyện của cha mẹ học sinh và nguồn tài trợ hợp pháp khác. Quy định này khẳng định rõ ba yếu tố: tính tự nguyện, tính hợp pháp của nguồn tài trợ và mục đích giới hạn trong hoạt động của ban đại diện. Ban đại diện cha mẹ học sinh không có quyền ấn định một mức đóng bình quân để mọi phụ huynh phải nộp như nhau.

Do đó, nếu lớp tổ chức vận động phụ huynh đóng góp để phục vụ các hoạt động nội bộ của ban đại diện, khoản đóng này chỉ hợp pháp khi thật sự xuất phát từ sự đồng thuận tự nguyện của từng phụ huynh. Việc một số gia đình không tham gia đóng góp không làm phát sinh chế tài hay trách nhiệm bắt buộc đối với họ.

Kinh phí hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh trường

Theo điểm b khoản 1 Điều 10 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT, kinh phí hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh trường được trích từ kinh phí hoạt động của các ban đại diện cha mẹ học sinh lớp theo khuyến nghị của cuộc họp toàn thể các trưởng ban đầu năm học và từ nguồn tài trợ hợp pháp khác. Quy định này cũng thể hiện rõ tính khuyến nghị, không phải mệnh lệnh thu bắt buộc áp dụng cho toàn bộ phụ huynh.

Vì vậy, khoản gọi là “quỹ trường” chỉ hợp pháp khi được hình thành đúng cơ chế: có sự thống nhất của các ban đại diện lớp, có tính tự nguyện, có mục đích sử dụng phù hợp và được công khai, minh bạch. Nếu nhà trường tự đặt ra mức thu cố định hoặc yêu cầu nộp theo đầu học sinh, khoản thu đó không còn là đóng góp tự nguyện đúng nghĩa.

Tài trợ cho cơ sở giáo dục

Việc vận động tài trợ trong cơ sở giáo dục phải tuân thủ Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT. Theo quy định này, tài trợ phải bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, công khai, minh bạch; không được quy định mức đóng góp bình quân; không được lợi dụng danh nghĩa tài trợ để ép buộc người học, cha mẹ người học hoặc tổ chức, cá nhân khác đóng góp. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để phân biệt tài trợ hợp pháp với lạm thu dưới hình thức “vận động” nhưng mang bản chất cưỡng ép.

Nếu nhà trường cần nguồn lực để phục vụ dạy học, sửa chữa, mua sắm hay nâng cấp cơ sở vật chất, khoản huy động đó chỉ hợp pháp khi được thực hiện theo đúng cơ chế tài trợ, không gắn với điều kiện bắt buộc đối với việc học tập của học sinh. Phụ huynh có quyền từ chối nếu khoản vận động không đáp ứng đúng tính tự nguyện và công khai theo quy định.

Khoản nào bắt buộc?

Chỉ những khoản thu đã được pháp luật quy định rõ là nghĩa vụ nộp mới là khoản bắt buộc. Các khoản này thường thuộc nhóm học phí, các khoản dịch vụ giáo dục, hoặc khoản thu theo quy định chuyên ngành có cơ sở pháp lý cụ thể và đúng thẩm quyền ban hành. Việc nhà trường tự đặt ra “quỹ lớp”, “quỹ trường”, “quỹ phụ huynh” không làm phát sinh nghĩa vụ pháp lý bắt buộc cho phụ huynh.

Vì vậy, về nguyên tắc, quỹ lớp và quỹ trường không phải là khoản bắt buộc. Nếu khoản thu được yêu cầu đồng loạt, gắn với lớp, gắn với tên học sinh, gắn với điều kiện tham gia hoạt động giáo dục, hoặc gây áp lực tinh thần đối với phụ huynh, thì khoản thu đó đã đi lệch khỏi bản chất tự nguyện mà pháp luật cho phép.

Những dấu hiệu cho thấy khoản thu có nguy cơ trái quy định

Một khoản thu mang danh “tự nguyện” nhưng trên thực tế bị ép buộc thường có các dấu hiệu sau: nhà trường hoặc ban phụ huynh ấn định số tiền cụ thể; yêu cầu nộp đủ theo đầu học sinh; công khai danh sách gia đình chưa nộp; gắn việc nộp tiền với đánh giá ý thức phối hợp; hoặc ngầm coi việc không đóng là “thiếu trách nhiệm”. Những biểu hiện này cho thấy tính tự nguyện đã bị triệt tiêu.

Đặc biệt, pháp luật về ban đại diện cha mẹ học sinh không cho phép dùng kinh phí này để chi cho các mục đích như bảo vệ cơ sở vật chất, bảo đảm an ninh nhà trường, vệ sinh trường lớp, khen thưởng cán bộ quản lý, giáo viên, mua sắm thiết bị cho nhà trường, hỗ trợ công tác quản lý dạy học, hay sửa chữa, xây dựng công trình của nhà trường. Đây là giới hạn pháp lý rất quan trọng để ngăn việc dùng “quỹ lớp”, “quỹ trường” thay thế cho ngân sách hoặc nguồn chi hợp pháp của cơ sở giáo dục.

Quyền của phụ huynh khi bị yêu cầu đóng khoản trái quy định

Phụ huynh có quyền yêu cầu nhà trường hoặc ban đại diện cha mẹ học sinh giải trình căn cứ pháp lý của khoản thu, mục đích sử dụng, cơ chế quản lý và đối tượng đóng góp. Nếu khoản thu không có cơ sở pháp lý rõ ràng hoặc được vận động theo cách cưỡng ép, phụ huynh có quyền từ chối đóng góp đối với phần trái quy định. Việc từ chối này không làm phát sinh trách nhiệm pháp lý bất lợi cho phụ huynh chỉ vì họ không tham gia một khoản thu tự nguyện.

Trong trường hợp cần thiết, phụ huynh có thể phản ánh tới cơ quan quản lý giáo dục có thẩm quyền hoặc đề nghị nhà trường chấm dứt việc thu, vận động, công khai danh sách trái quy định. Việc xử lý đúng từ đầu không chỉ bảo vệ quyền lợi phụ huynh mà còn bảo đảm tính minh bạch, chuẩn mực trong môi trường giáo dục.

Kết luận

“Quỹ lớp” và “quỹ trường” không phải là khoản thu bắt buộc theo pháp luật hiện hành. Cơ sở pháp lý hiện nay chỉ thừa nhận kinh phí hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh và các khoản tài trợ hợp pháp, trong đó yếu tố tự nguyện, công khai, minh bạch là điều kiện bắt buộc. Khi nhà trường hoặc ban phụ huynh ấn định mức thu, tạo sức ép hoặc gắn việc nộp tiền với nghĩa vụ học tập, khoản thu đó đã có dấu hiệu lạm thu. Phân định đúng giữa tự nguyện và bắt buộc là yêu cầu cốt lõi để bảo đảm kỷ cương tài chính trong trường học và bảo vệ quyền của phụ huynh.

Tài liệu tham khảo

• Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT ban hành Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh.
• Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT quy định về tài trợ cho các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân.
• Luật Giáo dục 2019.
• Nghị định 81/2021/NĐ-CP về cơ chế thu, quản lý học phí và chính sách miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập.
• Nghị định 24/2021/NĐ-CP quy định việc quản lý trong cơ sở giáo dục mầm non và cơ sở giáo dục phổ thông công lập.