Trường giữ học bạ hoặc bằng tốt nghiệp vì chưa đóng phí: có đúng luật không?

Trường giữ học bạ hoặc bằng tốt nghiệp vì chưa đóng phí: có đúng quy định không?

Trong thực tiễn giáo dục, không ít trường hợp cơ sở đào tạo giữ học bạ, bằng tốt nghiệp hoặc giấy tờ gốc của người học để buộc người học hoặc phụ huynh hoàn tất khoản nợ học phí, tiền dịch vụ hoặc các khoản thu khác. Cách xử lý này thường gây tranh chấp vì trực tiếp ảnh hưởng đến việc chuyển trường, tiếp tục học, dự tuyển hoặc đi làm của người học. Về nguyên tắc, giấy tờ học tập gắn với quyền nhân thân và quyền học tập của người học, không phải là tài sản bảo đảm cho nghĩa vụ thanh toán.

Pháp luật hiện hành tách bạch rõ giữa quyền của nhà trường trong việc yêu cầu thanh toán học phí và quyền của người học đối với hồ sơ, văn bằng. Khi phát sinh nghĩa vụ tài chính chưa hoàn thành, nhà trường có quyền đôn đốc, thông báo, yêu cầu thực hiện nghĩa vụ và khởi kiện theo thủ tục dân sự nếu có căn cứ. Tuy nhiên, việc tự ý giữ hồ sơ gốc hoặc văn bằng để gây sức ép thanh toán không phải là biện pháp được pháp luật cho phép.

Cơ sở pháp lý về quyền được cấp và nhận hồ sơ, văn bằng

Luật Giáo dục 2019 xác định người học có quyền được tôn trọng và bảo đảm các điều kiện học tập, đồng thời được cấp văn bằng, chứng chỉ khi đáp ứng đủ điều kiện theo quy định. Theo khoản 1 Điều 16 Luật Giáo dục 2019, người học có quyền được học tập, được tôn trọng và đối xử bình đẳng trong giáo dục; theo Điều 12 Luật Giáo dục 2019, văn bằng, chứng chỉ là giấy tờ xác nhận trình độ giáo dục của người học và được cấp theo quy định của pháp luật.

Đối với học bạ và hồ sơ học tập, quy định về quản lý hồ sơ trường học cũng thể hiện nguyên tắc trả lại hoặc chuyển giao hồ sơ đúng thời điểm khi người học ra trường, chuyển trường hoặc chấm dứt việc học. Việc lưu giữ hồ sơ nhằm phục vụ công tác quản lý nội bộ không đồng nghĩa với quyền chiếm giữ vô thời hạn để cưỡng ép thanh toán. Do đó, nhà trường chỉ được thực hiện việc quản lý, lưu trữ, cấp phát theo đúng thẩm quyền và đúng mục đích quản lý giáo dục.

Việc giữ học bạ vì nợ học phí có đúng luật không?

Đối với học bạ, câu trả lời về nguyên tắc là không đúng quy định nếu trường dùng học bạ để gây sức ép thanh toán học phí hoặc khoản thu khác. Học bạ là tài liệu phản ánh quá trình học tập của người học, cần được giao, trả hoặc chuyển theo thủ tục quản lý giáo dục, không phải vật bảo đảm cho nghĩa vụ tài chính. Khi học sinh chuyển trường, tốt nghiệp hoặc rời cơ sở giáo dục, việc chậm trả học bạ có thể làm gián đoạn quyền học tập và quyền tiếp tục học của người học.

Nếu học phí còn nợ là nghĩa vụ dân sự, nhà trường có quyền yêu cầu thanh toán theo thỏa thuận hoặc quy chế thu, nhưng không được thay thế cơ chế đòi nợ bằng biện pháp giữ giấy tờ gốc. Biện pháp hợp pháp là thông báo công nợ, yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, áp dụng cơ chế nội bộ đã công khai, hoặc khởi kiện tại tòa án khi có tranh chấp. Việc giữ học bạ chỉ vì chưa đóng phí là cách xử lý vượt quá giới hạn pháp luật cho phép.

Việc giữ bằng tốt nghiệp vì chưa đóng phí có đúng luật không?

Với bằng tốt nghiệp, nguyên tắc pháp lý còn chặt chẽ hơn vì đây là văn bằng xác nhận trình độ đã hoàn thành. Theo quy định của Luật Giáo dục 2019 và các văn bản hướng dẫn về văn bằng, cơ sở giáo dục có trách nhiệm cấp văn bằng cho người học đủ điều kiện theo trình tự, thủ tục pháp luật. Khi người học đã đủ điều kiện tốt nghiệp, việc không cấp hoặc cố tình giữ bằng chỉ vì còn nợ học phí là không phù hợp với bản chất pháp lý của văn bằng và nghĩa vụ cấp phát của nhà trường.

Nhà trường có thể yêu cầu hoàn thành nghĩa vụ tài chính trong khuôn khổ hợp đồng đào tạo, quy chế tài chính hoặc thỏa thuận dịch vụ giáo dục, nhưng việc này không làm phát sinh quyền hợp pháp để chiếm giữ bằng tốt nghiệp như một biện pháp cưỡng chế. Nếu có tranh chấp về học phí, trường cần sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp dân sự hoặc cơ chế xử lý nội bộ hợp pháp, thay vì trì hoãn việc cấp văn bằng trái quy định. Người học đã đủ điều kiện tốt nghiệp vẫn phải được bảo đảm quyền nhận văn bằng theo đúng thời hạn và thủ tục luật định.

Trường có thể xử lý công nợ học phí bằng cách nào?

Khi phát sinh nợ học phí, trường được quyền áp dụng các biện pháp phù hợp với hợp đồng và quy chế công khai của đơn vị giáo dục. Trước hết, trường có thể thông báo công nợ, gia hạn thanh toán, nhắc nợ hoặc áp dụng các điều kiện đăng ký học kỳ tiếp theo nếu quy chế đã công khai từ đầu và không trái luật. Trong quan hệ dân sự, nếu bên có nghĩa vụ không thanh toán, bên có quyền được quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ hoặc khởi kiện theo thủ tục tố tụng dân sự.

Với cơ sở giáo dục ngoài công lập, quyền thu học phí, phí dịch vụ chỉ có hiệu lực khi nội dung thu được công khai, minh bạch và phù hợp thỏa thuận đào tạo. Tuy vậy, kể cả trong trường hợp có khoản nợ hợp pháp, việc giữ học bạ hoặc bằng tốt nghiệp vẫn không phải là biện pháp cưỡng chế được pháp luật công nhận. Nói cách khác, quyền đòi nợ không đồng nghĩa với quyền giữ giấy tờ học tập của người học.

Chế tài và rủi ro pháp lý đối với nhà trường

Hành vi giữ hồ sơ, văn bằng trái quy định có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý đối với cơ sở giáo dục và cá nhân liên quan. Tùy tính chất, mức độ, nhà trường có thể bị yêu cầu trả lại giấy tờ, chấm dứt hành vi vi phạm, khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại nếu người học chứng minh được thiệt hại thực tế. Trong lĩnh vực giáo dục, các vi phạm về quản lý hồ sơ, cấp phát văn bằng, giấy tờ cho người học còn có thể bị xử lý hành chính theo quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giáo dục.

Về nguyên tắc, giữ học bạ hoặc bằng tốt nghiệp không phải là cách thức hợp pháp để bảo đảm thu hồi học phí. Khi việc giữ giấy tờ gây cản trở việc học tập, thi tuyển, xin việc hoặc làm thủ tục hành chính của người học, thiệt hại phát sinh có thể lớn hơn rất nhiều so với khoản công nợ ban đầu. Vì vậy, cách xử lý phù hợp là tôn trọng quyền của người học, đồng thời giải quyết công nợ bằng cơ chế pháp lý đúng thẩm quyền.

Người học và phụ huynh nên làm gì khi bị giữ giấy tờ?

Trước hết, cần yêu cầu nhà trường trả lại học bạ, bằng tốt nghiệp hoặc giấy tờ gốc bằng văn bản, nêu rõ căn cứ pháp lý và thời hạn đề nghị giải quyết. Nếu trường không trả, người học hoặc phụ huynh có thể gửi đơn đến cơ quan quản lý giáo dục có thẩm quyền để được kiểm tra, xử lý theo chức năng. Trường hợp có thiệt hại thực tế, có thể xem xét yêu cầu bồi thường hoặc khởi kiện để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Người học cũng cần rà soát hợp đồng nhập học, quy chế tài chính và các thông báo thu phí đã ký hoặc đã được công khai. Nếu khoản thu không rõ căn cứ, không đúng quy định hoặc bị thu ngoài thỏa thuận, cần yêu cầu nhà trường giải trình bằng văn bản. Việc lưu giữ đầy đủ chứng từ đóng học phí, tin nhắn, email, biên bản làm việc và quyết định của trường sẽ là cơ sở quan trọng khi khiếu nại hoặc khởi kiện.

Kết luận

Việc trường giữ học bạ hoặc bằng tốt nghiệp chỉ vì chưa đóng phí là không phù hợp quy định pháp luật trong trường hợp dùng giấy tờ học tập làm công cụ gây sức ép thanh toán. Nhà trường có quyền đòi học phí theo cơ chế hợp pháp, nhưng không có quyền tự ý giữ hồ sơ gốc hoặc văn bằng của người học như một biện pháp bảo đảm nợ. Khi phát sinh tranh chấp, cả hai bên cần giải quyết bằng căn cứ pháp lý, đúng trình tự và tôn trọng quyền học tập của người học.

Tài liệu tham khảo

• Luật Giáo dục 2019.
• Nghị định 04/2021/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giáo dục.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Thông tư 27/2016/TT-BGDĐT về quản lý hồ sơ, sổ sách trong trường học.
• Các quy định hiện hành về cấp, quản lý văn bằng, chứng chỉ trong hệ thống giáo dục quốc dân.