Trồng cây trên đất rừng sản xuất: có được tự chặt hạ, vận chuyển không?

Trồng cây trên đất rừng sản xuất có đồng nghĩa với quyền tự chặt hạ không?

Không. Việc trồng cây trên đất rừng sản xuất chỉ là một dạng sử dụng đất, còn việc chặt hạ cây để khai thác, tiêu thụ hoặc vận chuyển lâm sản phải tuân thủ quy định của pháp luật về lâm nghiệp. Theo khoản 1 Điều 56 Luật Lâm nghiệp 2017, chủ rừng được quyền khai thác lâm sản trong rừng sản xuất theo quy định của Luật này; do đó, quyền chặt hạ không phải là quyền tuyệt đối mà luôn gắn với điều kiện pháp luật đặt ra.

Cần phân biệt giữa rừng sản xuất là rừng trồng và các trường hợp cây được trồng trên đất rừng sản xuất nhưng chưa làm rõ căn cứ pháp lý về nguồn gốc, chủ thể sở hữu, mục đích trồng và tình trạng quản lý rừng. Nếu cây thuộc rừng trồng do chủ rừng tạo lập hợp pháp thì việc khai thác được xem xét theo cơ chế khai thác lâm sản trong rừng sản xuất là rừng trồng. Nếu hành vi chặt hạ diễn ra ngoài khuôn khổ đó, nguy cơ bị xác định là khai thác trái pháp luật là hiện hữu.

Điều kiện pháp lý để được khai thác cây trên rừng sản xuất

Luật Lâm nghiệp 2017 thiết lập cơ chế khai thác khác nhau đối với rừng sản xuất là rừng tự nhiên và rừng sản xuất là rừng trồng. Theo Điều 58 Luật Lâm nghiệp 2017, khai thác lâm sản trong rừng sản xuất là rừng tự nhiên phải đáp ứng điều kiện chặt chẽ, tùy chủ thể là tổ chức, hộ gia đình, cá nhân hoặc cộng đồng dân cư. Theo Điều 59 Luật Lâm nghiệp 2017, khai thác lâm sản trong rừng sản xuất là rừng trồng được thực hiện theo quy định của Luật và quy định chuyên ngành liên quan.

Về nguyên tắc, người có quyền khai thác phải là chủ rừng hoặc người được chủ rừng, cơ quan có thẩm quyền cho phép theo đúng trình tự. Hồ sơ lâm sản là tài liệu bắt buộc phải lưu hành cùng lâm sản trong quá trình khai thác, mua bán, vận chuyển, chế biến và cất giữ, theo quy định tại khoản 17 Điều 2 Luật Lâm nghiệp 2017. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào thực tế “cây do mình trồng” để kết luận được tự do chặt hạ và vận chuyển.

Chặt hạ xong có được tự vận chuyển không?

Cũng không. Việc vận chuyển lâm sản chỉ hợp pháp khi có hồ sơ lâm sản hợp pháp và lâm sản thực tế phù hợp với hồ sơ đó. Theo quy định về quản lý lâm sản của Luật Lâm nghiệp 2017, hồ sơ lâm sản phải được lưu giữ và xuất trình trong quá trình vận chuyển khi cơ quan có thẩm quyền kiểm tra.

Trong thực tiễn áp dụng, lâm sản từ rừng sản xuất là rừng trồng vẫn phải chứng minh nguồn gốc hợp pháp bằng giấy tờ phù hợp với loại lâm sản, chủ thể khai thác, địa điểm khai thác và quá trình vận chuyển. Nếu không có hồ sơ, hoặc hồ sơ có nhưng không khớp với hàng hóa thực tế, hành vi vận chuyển bị coi là vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp.

Trường hợp nào bị xử phạt?

Hành vi vận chuyển lâm sản trái pháp luật bị xử phạt theo Điều 22 Nghị định 35/2019/NĐ-CP. Cụ thể, hành vi vận chuyển lâm sản không có hồ sơ hợp pháp hoặc có hồ sơ hợp pháp nhưng lâm sản thực tế không phù hợp với hồ sơ có thể bị phạt tiền theo giá trị, chủng loại và mức độ vi phạm. Mức phạt đối với cá nhân có thể lên tới hàng trăm triệu đồng trong các trường hợp nghiêm trọng; tổ chức vi phạm bị áp dụng mức phạt gấp đôi theo quy định của pháp luật xử phạt vi phạm hành chính.

Ngoài tiền phạt, cơ quan có thẩm quyền còn có thể áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả, tịch thu lâm sản, phương tiện hoặc buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp tùy tính chất vụ việc. Vì vậy, việc chặt hạ và vận chuyển “tự phát” từ đất rừng sản xuất tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn nếu không có hồ sơ chứng minh hợp pháp ngay từ đầu.

Khi nào được xem là hợp pháp?

Việc chặt hạ và vận chuyển cây trên đất rừng sản xuất được xem là hợp pháp khi đáp ứng đồng thời các điều kiện cơ bản sau đây:

• Người thực hiện là chủ rừng hoặc được chủ rừng, cơ quan có thẩm quyền cho phép theo đúng quy định.
• Cây thuộc diện được khai thác theo quy định đối với rừng sản xuất là rừng trồng hoặc trường hợp khai thác hợp pháp khác.
• Có hồ sơ lâm sản hợp pháp, thể hiện rõ nguồn gốc, chủng loại, khối lượng và địa điểm khai thác.
• Lâm sản vận chuyển thực tế phải phù hợp với hồ sơ đã lập.
• Tuân thủ đầy đủ quy định về bảo vệ rừng, khai thác, vận chuyển và lưu thông lâm sản.

Chỉ khi các điều kiện trên được đáp ứng, chủ thể khai thác mới có cơ sở pháp lý để chặt hạ và vận chuyển mà không bị coi là vi phạm. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, đặc biệt là hồ sơ lâm sản, rủi ro xử phạt sẽ rất cao.

Nhận định pháp lý

Đối với cây trồng trên đất rừng sản xuất, câu trả lời pháp lý không phải là “có” hay “không” một cách tuyệt đối, mà phụ thuộc vào nguồn gốc rừng, tư cách chủ rừng và tính hợp pháp của hồ sơ lâm sản. Pháp luật hiện hành bảo vệ quyền khai thác hợp pháp của chủ rừng, nhưng đồng thời kiểm soát chặt việc chặt hạ và vận chuyển để ngăn ngừa khai thác trái phép. Do đó, người sử dụng đất rừng sản xuất cần chuẩn bị đầy đủ căn cứ pháp lý trước khi khai thác và lưu thông cây, gỗ hoặc lâm sản khác.

Trong trường hợp cần khai thác số lượng lớn, cây có giá trị thương mại cao hoặc việc xác định nguồn gốc chưa rõ ràng, việc rà soát hồ sơ đất đai, hồ sơ giao rừng, quyết định công nhận chủ rừng và quy định chuyên ngành liên quan là bước bắt buộc. Đây là cách duy nhất để bảo đảm hoạt động chặt hạ, vận chuyển diễn ra hợp pháp và an toàn pháp lý.

Tài liệu tham khảo

• Luật Lâm nghiệp 2017, số 16/2017/QH14.
• Nghị định 35/2019/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp.
• Văn bản hợp nhất và quy định hướng dẫn về khai thác lâm sản trong rừng sản xuất là rừng trồng.
• Các quy định hiện hành về hồ sơ lâm sản và kiểm tra nguồn gốc lâm sản trong quá trình vận chuyển.