Trốn khám, trốn nhập ngũ và nhờ người khám thay: mức phạt và trách nhiệm hình sự

Khung pháp lý điều chỉnh hành vi trốn khám, trốn nhập ngũ

Trong hệ thống pháp luật hiện hành, nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ bắt buộc của công dân đủ điều kiện theo luật định. Các hành vi không chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe, cố ý né tránh quyết định gọi nhập ngũ, hoặc gian dối để làm sai lệch kết quả phân loại sức khỏe đều bị xử lý theo cơ chế riêng. Trường hợp vi phạm chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì áp dụng xử phạt vi phạm hành chính; trường hợp đã bị xử phạt mà còn vi phạm hoặc có tình tiết cấu thành tội phạm thì bị xử lý hình sự. Cách tiếp cận này bảo đảm tính phân hóa trách nhiệm theo mức độ nguy hiểm cho xã hội.

Cơ sở pháp lý trọng tâm hiện nay gồm Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, Nghị định 218/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quốc phòng, cơ yếu, cùng Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 đối với tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự. Khi đối chiếu hành vi cụ thể, cần xác định chính xác giai đoạn vi phạm: chưa đi khám, cố ý không nhận giấy gọi, không có mặt đúng thời gian địa điểm, gian dối khi khám, hoặc đã có kết quả đủ điều kiện nhưng tiếp tục né lệnh gọi nhập ngũ.

Mức phạt hành chính đối với hành vi trốn khám nghĩa vụ quân sự

Người không có mặt đúng thời gian hoặc địa điểm khám sức khỏe ghi trong quyết định gọi khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự mà không có lý do chính đáng bị phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng. Hành vi cố ý không nhận quyết định gọi khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự mà không có lý do chính đáng bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng. Đây là nhóm hành vi thể hiện sự không hợp tác ngay từ giai đoạn kiểm tra sức khỏe ban đầu, nên mức phạt đã được nâng lên đáng kể.

Trường hợp người được khám sức khỏe có hành vi gian dối làm sai lệch kết quả phân loại sức khỏe của mình nhằm trốn tránh nghĩa vụ quân sự thì bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng theo điểm a khoản 5 Điều 9 Nghị định 218/2025/NĐ-CP. Hành vi gian dối có thể thể hiện qua việc cung cấp thông tin sai sự thật, sử dụng thủ đoạn làm thay đổi kết quả chuyên môn, hoặc phối hợp với người khác để tác động đến kết luận phân loại. Pháp luật nhìn nhận đây là hành vi xâm hại trực tiếp đến tính trung thực của quy trình tuyển chọn công dân nhập ngũ.

Mức phạt đối với hành vi nhờ người khám thay hoặc làm sai lệch kết quả

Hành vi nhờ người khác khám sức khỏe thay, nếu nhằm tạo ra kết quả khám không đúng với tình trạng sức khỏe thực tế của người phải thực hiện nghĩa vụ, thuộc nhóm hành vi gian dối làm sai lệch kết quả phân loại sức khỏe. Trong trường hợp này, mức phạt hành chính áp dụng theo khung từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng đối với người có hành vi gian dối nhằm trốn tránh nghĩa vụ quân sự. Nếu việc nhờ người khám thay gắn với việc đưa, nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất để làm sai lệch kết quả, người vi phạm còn có thể bị xử lý theo từng hành vi liên quan, với khung phạt tách biệt tùy giá trị lợi ích đã đưa hoặc nhận.

Điểm cần lưu ý là pháp luật không chỉ nhắm vào người trực tiếp “đi khám thay” mà còn xử lý người tổ chức, người môi giới, người hỗ trợ thủ tục hoặc người thỏa thuận dùng hồ sơ, giấy tờ giả để hợp thức hóa kết quả. Khi hành vi có tính chất có tổ chức, lặp lại, hoặc liên quan đến lợi ích vật chất, cơ quan có thẩm quyền thường đánh giá nghiêm khắc hơn vì mức độ cố ý rõ ràng. Trong thực tiễn, nhóm hành vi này thường đi kèm sai phạm về giấy tờ y tế, xác nhận cư trú, hoặc xác nhận tình trạng sức khỏe không đúng sự thật.

Mức phạt khi trốn nhập ngũ sau khi đã đủ điều kiện

Khi công dân đã có kết quả khám tuyển sức khỏe đủ điều kiện nhập ngũ nhưng vẫn gian dối nhằm trốn tránh việc thực hiện quyết định gọi nhập ngũ, mức phạt hành chính là 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng theo điểm b khoản 2 Điều 10 Nghị định 218/2025/NĐ-CP. Đây là hành vi có mức độ nguy hiểm cao hơn vì đã vượt qua giai đoạn sơ tuyển sức khỏe và trực tiếp chống đối quyết định huy động thực hiện nghĩa vụ. Cùng với phạt tiền, người vi phạm còn bị buộc thực hiện nghĩa vụ quân sự hoặc nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân theo quy định.

Trường hợp cản trở công dân thực hiện quyết định gọi nhập ngũ sau khi đã có kết quả khám tuyển sức khỏe nghĩa vụ quân sự đủ điều kiện nhập ngũ cũng bị phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng. Như vậy, pháp luật không chỉ xử lý người có hành vi né tránh mà còn xử lý người can thiệp, lôi kéo hoặc hỗ trợ làm gián đoạn quá trình chấp hành lệnh gọi nhập ngũ. Cơ chế này nhằm bảo đảm hiệu lực thực thi của quyết định hành chính trong lĩnh vực quốc phòng.

Khi nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Ranh giới hình sự được xác lập chủ yếu tại Điều 332 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 về tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự. Người nào không chấp hành đúng quy định về đăng ký nghĩa vụ quân sự, không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ, lệnh gọi tập trung huấn luyện, mà đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Đây là cấu thành cơ bản, thể hiện nguyên tắc “đã bị xử phạt hoặc đã bị kết án mà còn vi phạm” thì chuyển sang trách nhiệm hình sự.

Khung hình phạt tăng lên từ 01 năm đến 05 năm tù nếu phạm tội thuộc một trong các trường hợp luật định như tự gây thương tích, gây tổn hại cho sức khỏe của mình, dùng thủ đoạn tinh vi, hoặc lôi kéo người khác cùng vi phạm. Do đó, việc cố ý làm giả hồ sơ bệnh án, tự gây chấn thương để né khám, hoặc tổ chức cho người khác khám thay không còn là câu chuyện xử phạt hành chính đơn thuần nếu đã có tiền sử bị xử lý hoặc rơi vào tình tiết định khung tăng nặng. Cần đánh giá toàn bộ hồ sơ, quá trình tống đạt, quyết định gọi khám, kết quả xử phạt trước đó và dấu hiệu lỗi cố ý.

Phân biệt vi phạm hành chính và tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự

Về nguyên tắc, hành vi chưa đủ điều kiện cấu thành tội phạm sẽ bị xử phạt hành chính. Chỉ khi người vi phạm đã bị xử phạt hành chính về cùng hành vi hoặc đã bị kết án về tội này mà chưa được xóa án tích, hoặc khi có tình tiết định khung theo Điều 332 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, thì mới đặt ra trách nhiệm hình sự. Cách phân tầng này bảo đảm tính công bằng, tránh hình sự hóa mọi vi phạm nhỏ nhưng vẫn đủ sức răn đe với hành vi cố ý, tái phạm, hoặc có tổ chức.

Trong thực tiễn áp dụng, cơ quan có thẩm quyền thường xem xét đồng thời cả tính chất của hành vi và hồ sơ nhân thân pháp lý của người vi phạm. Nếu người đó chỉ vắng mặt một lần vì lý do chính đáng chưa được chấp nhận kịp thời, việc xử lý thường dừng ở mức hành chính. Ngược lại, nếu đã có dấu hiệu chuẩn bị thủ đoạn gian dối, nhờ người đi khám thay, hoặc cố ý né quyết định gọi nhập ngũ sau khi đủ điều kiện, nguy cơ bị chuyển sang hướng hình sự là rất rõ.

Hệ quả pháp lý và lưu ý thực tiễn

Người vi phạm không chỉ đối mặt với tiền phạt mà còn có thể bị buộc thực hiện nghĩa vụ quân sự theo quyết định có hiệu lực. Việc né tránh kéo dài, sử dụng giấy tờ giả, hoặc thỏa thuận với người khác để khám thay còn tạo ra rủi ro phát sinh trách nhiệm liên đới đối với người hỗ trợ. Trong bối cảnh quản lý dữ liệu và đối soát hồ sơ ngày càng chặt chẽ, các thủ đoạn gian dối dễ bị phát hiện qua lịch sử khám, giấy tờ chuyên môn và xác minh danh tính.

Vì vậy, công dân trong độ tuổi gọi nhập ngũ cần tuân thủ đúng giấy gọi, tham gia khám sức khỏe theo thời gian, địa điểm ghi trong quyết định, và chỉ sử dụng quyền khiếu nại, giải trình hoặc xin xác nhận lý do chính đáng theo đúng trình tự pháp luật. Mọi cách thức né tránh bằng người khác đi khám thay, khai báo không trung thực hoặc trì hoãn có chủ đích đều làm gia tăng rủi ro pháp lý. Trong lĩnh vực nghĩa vụ quân sự, sự chậm trễ không đúng căn cứ thường không được xem là tình tiết giảm nhẹ về mặt trách nhiệm.

Tài liệu tham khảo

• Luật Nghĩa vụ quân sự 2015.
• Nghị định 218/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quốc phòng, cơ yếu.
• Điều 332 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Các hướng dẫn và bình luận pháp lý chuyên sâu về xử phạt vi phạm nghĩa vụ quân sự năm 2026.