Tri thức truyền thống và di sản văn hóa phi vật thể: cơ chế bảo vệ

Khái niệm và phạm vi bảo vệ

Tri thức truyền thống là hệ thống hiểu biết, kỹ năng, thực hành và kinh nghiệm được cộng đồng tích lũy, duy trì và truyền lại qua nhiều thế hệ. Di sản văn hóa phi vật thể theo Điều 2 Công ước UNESCO 2003 là các tập quán, biểu đạt, tri thức, kỹ năng cùng với công cụ, hiện vật và không gian văn hóa liên quan mà cộng đồng, nhóm người và trong một số trường hợp cá nhân thừa nhận là một phần di sản của mình. Điểm giao thoa giữa hai đối tượng này nằm ở tính cộng đồng, tính truyền thừa và sự phụ thuộc vào môi trường văn hóa - xã hội cụ thể. Vì vậy, cơ chế bảo vệ không thể chỉ dựa vào việc ghi nhận danh mục mà phải bảo đảm điều kiện tồn tại, thực hành và chuyển giao liên tục.

Trong thực tiễn pháp lý, tri thức truyền thống thường gắn với y học cổ truyền, canh tác, chế biến thực phẩm, nghi lễ, nghề thủ công và tri thức bản địa về thiên nhiên. Di sản văn hóa phi vật thể bao quát rộng hơn, gồm nhiều hình thức biểu đạt của cộng đồng mà tri thức truyền thống chỉ là một bộ phận. Tuy nhiên, nhiều biểu hiện có thể đồng thời thuộc cả hai phạm trù, nhất là khi tri thức đó vừa có giá trị văn hóa vừa có khả năng khai thác thương mại. Việc xác định đúng bản chất đối tượng là điều kiện tiên quyết để lựa chọn công cụ bảo vệ phù hợp.

Nền tảng pháp lý quốc tế

Công ước UNESCO 2003 là văn kiện nền tảng về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, đặt ra nghĩa vụ nhận diện, bảo vệ, tôn trọng, nâng cao nhận thức và tăng cường hợp tác quốc tế. Điều 11 Công ước yêu cầu quốc gia thành viên thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo đảm bảo vệ di sản phi vật thể hiện diện trên lãnh thổ mình. Điều 13 nhấn mạnh việc xây dựng chính sách chung, chỉ định cơ quan có thẩm quyền và thúc đẩy nghiên cứu, giáo dục, đào tạo, truyền dạy. Điều 15 đề cao sự tham gia rộng rãi của cộng đồng, nhóm người và cá nhân trong quá trình quản lý di sản.

Đối với tri thức truyền thống, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới đang duy trì tiến trình đàm phán quốc tế về công cụ pháp lý đối với tri thức truyền thống, biểu đạt văn hóa truyền thống và nguồn gen. Trọng tâm của tiến trình này là chống chiếm dụng trái phép, ngăn cấp bằng độc quyền trên cơ sở tri thức có sẵn của cộng đồng và thiết kế cơ chế tiếp cận - chia sẻ lợi ích công bằng. Dù chưa hình thành một điều ước đa phương hoàn chỉnh về tri thức truyền thống, xu hướng quốc tế đã xác lập rõ nguyên tắc phải tôn trọng quyền lợi của cộng đồng nắm giữ tri thức. Đây là cơ sở quan trọng để các quốc gia xây dựng pháp luật nội địa.

Cơ sở pháp lý tại Việt Nam

Tại Việt Nam, Luật Di sản văn hóa 2001, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009, là trụ cột điều chỉnh việc bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. Theo Điều 4 Luật Di sản văn hóa, di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng, cá nhân, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác. Luật đặt nền tảng cho việc kiểm kê, ghi danh, bảo vệ khẩn cấp, phục hồi, truyền dạy và hỗ trợ chủ thể di sản. Đây là khung pháp lý trực tiếp nhất để điều chỉnh phần lớn tri thức truyền thống mang tính di sản.

Cơ chế bảo vệ còn được bổ trợ bởi pháp luật về sở hữu trí tuệ, đất đai, lâm nghiệp, dược liệu, tài nguyên gen và tiếp cận nguồn gen. Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019 và 2022, bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp, qua đó gián tiếp hỗ trợ khai thác hợp pháp một số giá trị truyền thống. Tuy nhiên, tri thức truyền thống không tự động trở thành đối tượng bảo hộ độc quyền nếu không đáp ứng điều kiện luật định. Vì vậy, pháp luật sở hữu trí tuệ chỉ là một lớp bảo vệ, không thay thế chế độ bảo tồn di sản cộng đồng.

Cơ chế bảo vệ bằng pháp luật di sản văn hóa

Cơ chế bảo vệ thứ nhất là kiểm kê, nhận diện và ghi danh. Việc đưa một yếu tố vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước áp dụng biện pháp quản lý, hỗ trợ và ưu tiên bảo vệ. Điều này đặc biệt quan trọng đối với tri thức truyền thống đang có nguy cơ mai một hoặc bị thương mại hóa làm biến dạng. Ghi danh không tạo ra độc quyền tài sản cho Nhà nước mà xác lập trách nhiệm quản lý và hỗ trợ đối với cộng đồng nắm giữ.

Cơ chế thứ hai là bảo vệ thông qua truyền dạy và thực hành liên tục. Luật Di sản văn hóa cho phép tổ chức các hoạt động sưu tầm, lưu giữ, phục hồi, truyền nghề, tôn vinh nghệ nhân và hỗ trợ không gian văn hóa. Trong bối cảnh tri thức truyền thống, biện pháp này có ý nghĩa cốt lõi vì giá trị của tri thức chỉ được duy trì khi còn chủ thể thực hành. Bảo vệ vì thế không dừng ở hồ sơ, tư liệu hay hiện vật mà phải hướng tới điều kiện sống của cộng đồng, nhất là môi trường sinh hoạt, tín ngưỡng, canh tác và nghề nghiệp gắn với tri thức đó.

Cơ chế thứ ba là bảo vệ trước nguy cơ làm sai lệch, xuyên tạc hoặc khai thác thương mại thiếu kiểm soát. Khi di sản bị tách khỏi bối cảnh văn hóa nguyên gốc, giá trị tinh thần và tính xác thực suy giảm đáng kể. Pháp luật di sản vì vậy đòi hỏi sự tham gia của cộng đồng chủ thể trong các quyết định liên quan đến quảng bá, trưng bày, phục dựng và khai thác du lịch. Quyền quyết định này không phải quyền tuyệt đối, nhưng là điều kiện để bảo đảm tính chính danh và sự đồng thuận xã hội.

Cơ chế bảo vệ bằng sở hữu trí tuệ và kiểm soát khai thác

Pháp luật sở hữu trí tuệ đóng vai trò ngăn chặn việc cá nhân hoặc doanh nghiệp chiếm dụng tri thức truyền thống dưới hình thức sáng chế, nhãn hiệu hoặc kiểu dáng mà thiếu căn cứ về tính mới, tính sáng tạo hoặc quyền nộp đơn hợp lệ. Khi tri thức đã được cộng đồng biết đến từ lâu, việc cấp văn bằng độc quyền cho bên thứ ba có thể tạo ra xung đột lợi ích nghiêm trọng. Do đó, các cơ chế thẩm định đơn, tra cứu tình trạng kỹ thuật và phản đối cấp văn bằng có ý nghĩa đặc biệt trong bảo vệ tri thức truyền thống. Đây là lớp phòng vệ quan trọng ở giai đoạn trước khi phát sinh độc quyền.

Ở chiều ngược lại, sở hữu trí tuệ cũng tạo công cụ khai thác hợp pháp cho cộng đồng và địa phương, nhất là thông qua nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận và chỉ dẫn địa lý. Các công cụ này không bảo hộ bản thân tri thức theo nghĩa tuyệt đối, nhưng bảo hộ uy tín, nguồn gốc và chất lượng gắn với cộng đồng sở hữu. Trong nhiều trường hợp, đây là giải pháp cân bằng giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Khi được thiết kế đúng, cơ chế này giúp gia tăng giá trị sản phẩm truyền thống mà không làm đứt gãy mối liên hệ văn hóa.

Vai trò của cộng đồng chủ thể và nguyên tắc chia sẻ lợi ích

Cộng đồng nắm giữ tri thức truyền thống và di sản phi vật thể là chủ thể trung tâm của cơ chế bảo vệ. Điều 15 Công ước UNESCO 2003 khẳng định vai trò tham gia của cộng đồng, nhóm người và cá nhân trong quản lý di sản. Cách tiếp cận hiện đại không coi cộng đồng chỉ là đối tượng được bảo hộ mà là chủ thể đồng quyết định. Mọi thiết kế pháp lý tách rời cộng đồng khỏi quyền tham gia đều làm suy yếu hiệu quả bảo vệ.

Nguyên tắc chia sẻ lợi ích công bằng có ý nghĩa đặc biệt khi tri thức truyền thống được nghiên cứu, thương mại hóa hoặc ứng dụng công nghệ. Nếu một tổ chức sử dụng tri thức của cộng đồng để tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế, việc ghi nhận nguồn gốc, thỏa thuận đồng ý trước và phân chia lợi ích phải trở thành tiêu chuẩn bắt buộc trong quản trị tốt. Cơ chế này vừa bảo đảm công bằng, vừa tạo động lực để cộng đồng tiếp tục duy trì tri thức. Thiếu chia sẻ lợi ích, bảo vệ tri thức truyền thống chỉ còn là khẩu hiệu.

Những thách thức pháp lý hiện nay

Thách thức lớn nhất là sự giao thoa giữa giá trị văn hóa và giá trị thương mại. Nhiều tri thức truyền thống bị khai thác dưới danh nghĩa phát triển du lịch, xây dựng thương hiệu hoặc nghiên cứu khoa học nhưng không có cơ chế bảo đảm đồng thuận của cộng đồng. Một số trường hợp còn xuất hiện việc chuẩn hóa, sân khấu hóa hoặc tách khỏi bối cảnh nguyên gốc khiến bản chất di sản bị biến đổi. Pháp luật hiện hành đã có nền tảng nhưng chưa luôn đồng bộ giữa bảo vệ văn hóa, sở hữu trí tuệ và quyền tiếp cận nguồn gen.

Thách thức thứ hai là khó khăn trong xác định chủ thể quyền và phạm vi tri thức được bảo vệ. Tri thức truyền thống thường mang tính tập thể, biến đổi theo thời gian và được nhiều nhóm cùng chia sẻ. Điều này làm cho mô hình quyền sở hữu cá nhân không phù hợp hoàn toàn. Vì vậy, thiết kế cơ chế pháp lý phải thừa nhận quyền lợi cộng đồng, quyền của nghệ nhân, quyền của cơ quan quản lý và lợi ích công cộng, thay vì chỉ tìm kiếm một chủ sở hữu duy nhất.

Định hướng hoàn thiện cơ chế bảo vệ

Định hướng trước hết là tăng cường cơ chế kiểm kê, số hóa và cảnh báo sớm đối với các tri thức có nguy cơ bị chiếm dụng. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia cần đi kèm quy chế tiếp cận, phân loại mức độ công khai và nguyên tắc bảo mật đối với tri thức nhạy cảm. Cách làm này hỗ trợ thẩm định sở hữu trí tuệ, nghiên cứu khoa học và quản lý di sản mà vẫn bảo vệ được lợi ích của cộng đồng. Đó là bước quan trọng để chuyển từ bảo vệ bị động sang bảo vệ chủ động.

Định hướng tiếp theo là hoàn thiện quy định về tham vấn cộng đồng, đồng thuận trước và chia sẻ lợi ích công bằng khi sử dụng tri thức truyền thống. Đồng thời, cần tăng cường chế tài đối với hành vi xuyên tạc, chiếm dụng và thương mại hóa trái phép giá trị văn hóa phi vật thể. Trong quản trị nhà nước, cơ chế phối hợp giữa cơ quan văn hóa, khoa học - công nghệ, sở hữu trí tuệ và chính quyền địa phương cấp tỉnh và cấp xã/ phường/ đặc khu là điều kiện để bảo vệ hiệu quả. Chỉ khi bảo vệ được chủ thể, bối cảnh thực hành và lợi ích phát sinh, tri thức truyền thống và di sản văn hóa phi vật thể mới được duy trì bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Luật Di sản văn hóa 2001, sửa đổi, bổ sung năm 2009.
• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019 và 2022.
• Công ước UNESCO 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.
• Văn kiện và tài liệu làm việc của WIPO về tri thức truyền thống, biểu đạt văn hóa truyền thống và nguồn gen.
• Các văn bản hướng dẫn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về kiểm kê, lập hồ sơ và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.