Tranh chấp về nguồn gốc, phạm vi và giá trị di sản

Khái quát về tranh chấp nguồn gốc, phạm vi và giá trị di sản

Tranh chấp về di sản thừa kế là dạng tranh chấp dân sự phát sinh khi các bên không thống nhất được về tài sản mà người chết để lại, người có quyền hưởng di sản và cách thức phân chia di sản. Trong thực tiễn, ba vấn đề thường gây tranh chấp nhất là: tài sản đó có thật sự thuộc sở hữu của người chết hay không, di sản bao gồm những tài sản nào, và giá trị của từng tài sản được xác định theo căn cứ nào. Đây là ba khâu có quan hệ nối tiếp, vì chỉ khi xác định đúng nguồn gốc và phạm vi di sản mới có thể định giá và chia đúng phần.

Về mặt pháp lý, di sản thừa kế được hiểu là tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác, và quyền tài sản thuộc sở hữu của họ theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 là căn cứ trung tâm để nhận diện di sản, còn Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015 xác lập quyền của cá nhân đối với việc để lại di sản cho người thừa kế. Từ nền tảng này, mọi tranh chấp về di sản đều phải quay về chứng cứ sở hữu, nguồn gốc hình thành và tình trạng pháp lý của tài sản.

Tranh chấp về nguồn gốc di sản

Tranh chấp về nguồn gốc di sản là tranh chấp xoay quanh câu hỏi tài sản đang tranh chấp có phải là tài sản hợp pháp của người để lại di sản hay không. Nhiều vụ việc phát sinh khi một bên cho rằng tài sản đứng tên người chết là tài sản riêng, trong khi bên khác chứng minh đó là tài sản chung của vợ chồng, tài sản chung hộ gia đình, hoặc tài sản được tạo lập từ công sức của nhiều người. Khi nguồn gốc tài sản chưa được xác định rõ, việc xếp toàn bộ tài sản đó vào khối di sản sẽ dẫn tới xâm phạm quyền sở hữu của người đồng sở hữu hoặc người có quyền lợi liên quan.

Đối với tài sản chung vợ chồng, phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung được xác định theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật Dân sự 2015. Tài sản đứng tên một người không đồng nghĩa tuyệt đối với tài sản riêng, vì việc xác lập quyền sở hữu phải dựa vào nguồn tiền tạo lập, thời điểm xác lập, thỏa thuận tài sản và chứng cứ giao dịch. Trong tranh chấp loại này, chứng cứ về chuyển nhượng, tặng cho, đăng ký quyền sở hữu, kê khai thuế, giấy tờ thanh toán và quá trình quản lý sử dụng tài sản có giá trị chứng minh rất lớn.

Đối với quyền sử dụng đất, tranh chấp nguồn gốc thường gắn với việc đất được nhận chuyển nhượng, được Nhà nước giao, được thừa kế, được tặng cho hay được hình thành từ quá trình sử dụng ổn định lâu dài. Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là chứng cứ quan trọng nhưng không phải là chứng cứ duy nhất, bởi Tòa án còn phải xem xét toàn bộ quá trình hình thành và xác lập quyền. Nếu đất là tài sản chung của nhiều người, phần của người chết chỉ là phần quyền tương ứng, không phải toàn bộ thửa đất.

Tranh chấp về phạm vi di sản

Phạm vi di sản là giới hạn chính xác của khối tài sản được đưa vào việc thừa kế. Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Như vậy, xác định phạm vi di sản đòi hỏi phải tách bạch giữa tài sản thuộc sở hữu tuyệt đối của người chết và phần quyền sở hữu, quyền sử dụng hoặc quyền tài sản mà người chết chỉ nắm giữ trong một quan hệ đồng sở hữu hay đồng quyền.

Tranh chấp phạm vi di sản thường phát sinh khi các bên tranh luận về tài sản nào đã được định đoạt khi còn sống, tài sản nào là tài sản chung chưa chia, và tài sản nào là nghĩa vụ tài sản gắn với di sản. Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người hưởng di sản phải thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản, nên việc xác định phạm vi di sản không thể tách rời việc xác định các khoản nợ, nghĩa vụ thuế, chi phí mai táng và các nghĩa vụ dân sự liên quan. Nếu không làm rõ phần nghĩa vụ, khối di sản ròng sẽ bị xác định sai.

Trong thực tiễn xét xử, một nguồn tranh chấp phổ biến là tài sản đang đứng tên người chết nhưng thực tế đã được chuyển dịch bằng giao dịch chưa hoàn tất hoặc bị vô hiệu. Khi giao dịch vô hiệu, tài sản có thể phải hoàn trả hoặc xác định lại trạng thái pháp lý trước khi chia thừa kế. Tương tự, nếu tài sản đã được tặng cho, bán, hoặc để lại cho người khác bằng di chúc hợp pháp, thì tài sản đó không còn hoặc không còn toàn phần trong phạm vi di sản.

Tranh chấp về giá trị di sản

Giá trị di sản là cơ sở để tính phần hưởng của từng người thừa kế, phân chia hiện vật hoặc thanh toán bằng tiền khi không thể chia bằng hiện vật. Tranh chấp về giá trị thường xuất hiện khi một bên cho rằng tài sản bị định giá thấp để giảm nghĩa vụ thanh toán phần chênh lệch, trong khi bên khác cho rằng giá bị đẩy cao nhằm tăng gánh nặng tài chính cho người nhận tài sản. Bởi vậy, định giá di sản là công đoạn mang tính kỹ thuật pháp lý cao và phải gắn với chứng cứ khách quan.

Theo Điều 104 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có quyền cung cấp tài sản, thỏa thuận về giá tài sản tranh chấp hoặc yêu cầu Tòa án định giá theo trình tự tố tụng. Khi các bên không thống nhất được giá, Tòa án có thể quyết định định giá hoặc thành lập hội đồng định giá theo đúng thủ tục. Giá trị di sản vì thế không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề tố tụng, vì kết quả định giá ảnh hưởng trực tiếp đến bản án và quyền lợi của từng người thừa kế.

Trong các vụ án liên quan đến bất động sản, giá đất và giá nhà thường thay đổi theo thời điểm nên thời điểm định giá có ý nghĩa rất lớn. Tòa án cần xác định rõ mục đích định giá là để chia hiện vật, thanh toán giá trị, hay tính nghĩa vụ tài sản đối với di sản. Việc dùng một mức giá không phù hợp thời điểm hoặc không phản ánh tình trạng thực tế của tài sản sẽ làm sai lệch kết quả giải quyết tranh chấp.

Căn cứ pháp lý chủ yếu khi giải quyết tranh chấp

Giải quyết tranh chấp di sản phải đặt trong tổng thể các quy định của Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và pháp luật chuyên ngành về tài sản. Về thời hiệu, Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế; thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm. Quy định này có ý nghĩa đặc biệt trong các tranh chấp kéo dài nhiều năm, khi việc xác định quyền khởi kiện còn phụ thuộc vào thời hiệu.

Về hàng thừa kế và nguyên tắc chia di sản, Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 xác định hàng thừa kế theo pháp luật, còn Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015 quy định nguyên tắc phân chia di sản. Về di chúc, Điều 624, Điều 625 và Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 là các căn cứ quan trọng để kiểm tra hiệu lực, hình thức và nội dung định đoạt của người lập di chúc. Khi di chúc hợp pháp, phần tài sản được định đoạt theo ý chí của người để lại di sản; khi di chúc vô hiệu toàn bộ hoặc một phần, phạm vi di sản phải được xem xét lại theo pháp luật.

Về tố tụng, các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về chứng cứ, định giá, thẩm định tại chỗ, hòa giải và xét xử sơ thẩm là công cụ để xác định sự thật khách quan của vụ án. Đối với tài sản là quyền sử dụng đất, nhà ở và tài sản gắn liền với đất, pháp luật đất đai và nhà ở hiện hành là căn cứ bổ trợ để xác minh giấy tờ pháp lý, tình trạng đăng ký và khả năng chuyển dịch quyền. Tòa án chỉ có thể phân chia di sản một cách chính xác khi đồng thời giải quyết được nguồn gốc, phạm vi và giá trị tài sản trong cùng một cấu trúc chứng minh.

Phương pháp chứng minh và giải quyết tranh chấp trong thực tiễn

Trong thực tiễn, người khởi kiện cần xác định rõ yêu cầu khởi kiện ngay từ đầu: yêu cầu xác nhận tài sản là di sản, yêu cầu xác định phần di sản trong tài sản chung, yêu cầu chia di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật, hay yêu cầu định giá lại tài sản. Hồ sơ chứng cứ phải bao gồm giấy tờ về nhân thân của người để lại di sản, giấy tờ về quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng tài sản, tài liệu thể hiện quan hệ thừa kế và chứng cứ về công sức đóng góp, quản lý, tạo lập tài sản nếu có. Việc chuẩn bị yêu cầu không rõ ràng thường dẫn đến kéo dài thời gian giải quyết và phát sinh yêu cầu phản tố, yêu cầu độc lập hoặc tranh chấp bổ sung.

Đối với tranh chấp nguồn gốc và phạm vi di sản, Tòa án thường ưu tiên thu thập hồ sơ gốc, tài liệu đăng ký tài sản, lời khai của người liên quan và tài liệu xác minh tại cơ quan quản lý nhà nước. Đối với tranh chấp giá trị, định giá phải gắn với hiện trạng tài sản và phương pháp định giá phù hợp; nếu tài sản đang bị chiếm giữ, đang cho thuê, đang thế chấp hoặc có hạn chế chuyển dịch thì yếu tố này cũng phải được phản ánh trong giá trị. Một bản án có tính khả thi là bản án xác định đúng tài sản, đúng phần quyền và đúng giá trị để thi hành.

Ý nghĩa của việc nhận diện đúng tranh chấp di sản

Nhận diện đúng tranh chấp về nguồn gốc, phạm vi và giá trị di sản giúp bảo vệ quyền thừa kế, quyền sở hữu và trật tự ổn định của giao dịch dân sự. Đây cũng là cơ sở để hạn chế tình trạng chia sai tài sản, định giá sai tài sản hoặc đưa nhầm tài sản không thuộc di sản vào khối phân chia. Trong bình diện học thuật, nhóm tranh chấp này cho thấy thừa kế không chỉ là vấn đề người hưởng mà còn là vấn đề xác định đúng đối tượng của quyền tài sản.

Trong thực tiễn xét xử, độ chính xác của việc xác định di sản quyết định trực tiếp đến chất lượng giải quyết tranh chấp. Vì vậy, người tham gia tố tụng cần tiếp cận vụ án theo ba tầng: xác định nguồn gốc tài sản, khoanh vùng phạm vi di sản và định giá tài sản bằng chứng cứ hợp pháp. Đây là phương pháp tiếp cận phù hợp với cấu trúc của pháp luật thừa kế hiện hành và đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền tài sản một cách đầy đủ.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Luật Đất đai 2024.
• Luật Nhà ở 2023.
• Thông tin pháp luật, hướng dẫn chuyên đề về thời hiệu và giải quyết tranh chấp thừa kế của cơ quan phổ biến, giáo dục pháp luật.