Tranh chấp hợp đồng: tòa án hay trọng tài thương mại?

Khung pháp lý về cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng

Trong pháp luật Việt Nam, tranh chấp hợp đồng không mặc nhiên thuộc riêng tòa án hoặc trọng tài thương mại. Việc chọn cơ quan giải quyết phụ thuộc trước hết vào thỏa thuận của các bên, sau đó mới xét đến loại tranh chấp và giới hạn thẩm quyền do pháp luật quy định. Cách tiếp cận này thể hiện nguyên tắc tôn trọng quyền tự định đoạt trong quan hệ dân sự, thương mại, đồng thời bảo đảm vai trò của Nhà nước đối với những tranh chấp không thể tự do lựa chọn cơ quan tài phán.

Cơ sở pháp lý trung tâm gồm Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Luật Trọng tài thương mại 2010, Bộ luật Dân sự 2015 và các quy định tổ chức tòa án đang có hiệu lực. Trong hệ thống hiện hành, tòa án là cơ quan tài phán chung; trọng tài thương mại là cơ chế tài phán ngoài tòa án, chỉ được áp dụng khi đáp ứng điều kiện luật định. Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là “tranh chấp hợp đồng luôn do cơ quan nào giải quyết”, mà là “tranh chấp đó có thuộc phạm vi trọng tài hay phải/được giải quyết tại tòa án”.

Khi nào tranh chấp hợp đồng được giải quyết bằng trọng tài thương mại

Theo khoản 1 Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài có thẩm quyền đối với tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại giữa các bên; tranh chấp trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại; và các tranh chấp khác do pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài. Đây là căn cứ xác định phạm vi tranh chấp có thể đưa ra trọng tài, không phải mọi tranh chấp hợp đồng đều tự động nằm trong phạm vi này.

Điều kiện then chốt của trọng tài là phải có thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Theo Điều 5 và Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010, tranh chấp chỉ được giải quyết bằng trọng tài khi các bên đã thỏa thuận bằng văn bản, thỏa thuận đó xác định ý chí chọn trọng tài và đáp ứng yêu cầu về hình thức, nội dung, chủ thể. Nếu không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận vô hiệu, cơ quan trọng tài không có cơ sở thụ lý.

Ưu thế nổi bật của trọng tài là tính linh hoạt, bảo mật và khả năng lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn phù hợp. Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm theo Điều 60 Luật Trọng tài thương mại 2010, nên thường chấm dứt tranh chấp nhanh hơn so với thủ tục xét xử nhiều cấp của tòa án. Tuy nhiên, trọng tài chỉ phù hợp khi các bên đã thỏa thuận rõ ràng và tranh chấp nằm trong phạm vi được luật cho phép.

Khi nào tranh chấp hợp đồng thuộc thẩm quyền của tòa án

Theo khoản 1 Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, tranh chấp về hợp đồng dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án. Đối với tranh chấp kinh doanh, thương mại, khoản 1 Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cũng xác định các tranh chấp phát sinh từ hoạt động kinh doanh, thương mại thuộc thẩm quyền của tòa án. Như vậy, tòa án là cơ chế mặc định khi các bên không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ hoặc khi tranh chấp không đủ điều kiện đưa ra trọng tài.

Tòa án còn là cơ quan có thẩm quyền trong các trường hợp pháp luật quy định bắt buộc, đặc biệt với các tranh chấp thuộc diện loại trừ khỏi trọng tài hoặc khi tồn tại yếu tố công quyền cần được bảo đảm bằng xét xử nhà nước. Trong thực tiễn, những vụ việc liên quan đến quyền nhân thân, quan hệ gia đình, một số yêu cầu tuyên bố vô hiệu hoặc các tranh chấp mà luật chuyên ngành giao riêng cho tòa án thường không thể chuyển sang trọng tài. Đối với tranh chấp hợp đồng, nếu điều khoản trọng tài không hợp lệ, tòa án sẽ là nơi giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự hoặc tố tụng kinh doanh, thương mại tương ứng.

Theo Điều 468 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, khi các bên đã có thỏa thuận chọn trọng tài, tòa án phải từ chối hoặc trả lại đơn nếu tranh chấp thuộc phạm vi thỏa thuận trọng tài hợp lệ và không có căn cứ làm vô hiệu hoặc không thể thực hiện thỏa thuận đó. Đây là quy tắc quan trọng: thỏa thuận trọng tài có hiệu lực làm loại trừ thẩm quyền của tòa án đối với tranh chấp đã được chọn bằng trọng tài.

Tiêu chí phân định giữa tòa án và trọng tài

1. Có hay không có thỏa thuận trọng tài

Đây là tiêu chí đầu tiên và quan trọng nhất. Nếu hợp đồng có điều khoản trọng tài rõ ràng, hợp lệ và bao trùm đúng loại tranh chấp phát sinh, trọng tài được ưu tiên áp dụng. Nếu hợp đồng không có điều khoản trọng tài, các bên vẫn có thể lập thỏa thuận trọng tài sau khi tranh chấp phát sinh, nhưng việc này chỉ có hiệu lực khi đáp ứng yêu cầu của Luật Trọng tài thương mại 2010.

2. Tranh chấp có thuộc phạm vi trọng tài không

Ngay cả khi có điều khoản trọng tài, tranh chấp vẫn phải nằm trong phạm vi được pháp luật cho phép theo khoản 1 Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010. Nói cách khác, thỏa thuận của các bên không thể mở rộng thẩm quyền trọng tài vượt quá giới hạn do luật định. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa “quyền chọn cơ chế giải quyết” và “quyền tự do tuyệt đối lựa chọn bất kỳ tranh chấp nào”.

3. Thỏa thuận trọng tài có hợp lệ và khả thi hay không

Theo Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010, thỏa thuận trọng tài vô hiệu trong các trường hợp luật quy định, như chủ thể không có thẩm quyền, hình thức không đáp ứng yêu cầu, hoặc nội dung không thể thực hiện. Khi thỏa thuận vô hiệu hoặc không thể thực hiện, tranh chấp quay về cơ chế tòa án. Điều này bảo đảm rằng trọng tài chỉ vận hành khi có nền tảng ý chí hợp pháp và có thể thi hành trên thực tế.

Ưu điểm và hạn chế của từng cơ chế

Trọng tài thương mại phù hợp với tranh chấp hợp đồng có yếu tố kỹ thuật, giá trị lớn hoặc cần bảo mật thông tin kinh doanh. Thủ tục trọng tài thường gọn hơn, cho phép các bên chủ động hơn trong việc lựa chọn trọng tài viên, ngôn ngữ, địa điểm và quy tắc tố tụng. Bên cạnh đó, phán quyết trọng tài có tính chung thẩm, giúp tránh kéo dài tranh chấp qua nhiều cấp xét xử.

Tòa án có ưu thế ở tính cưỡng hành và cơ chế tố tụng chặt chẽ, bảo đảm quyền tiếp cận công lý rộng rãi hơn. Tòa án cũng là lựa chọn mặc định khi không có điều khoản trọng tài hoặc khi cần các biện pháp tố tụng mà trọng tài không tự mình thực hiện được ở mức độ tương đương. Tuy nhiên, thủ tục tòa án thường kéo dài hơn và hồ sơ, tranh tụng thường ít bảo mật hơn trọng tài.

Một số hệ quả thực tiễn cần lưu ý khi soạn và ký hợp đồng

Điều khoản giải quyết tranh chấp phải được soạn rõ ràng ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng. Nếu muốn chọn trọng tài, cần xác định cụ thể trung tâm trọng tài, luật áp dụng, địa điểm trọng tài và ngôn ngữ tố tụng; điều khoản mơ hồ dễ dẫn đến tranh chấp về thẩm quyền ngay từ bước đầu. Nếu muốn giữ quyền khởi kiện tại tòa án, cần tránh các công thức câu chữ làm phát sinh diễn giải rằng các bên đã chọn trọng tài.

Trong các hợp đồng có giá trị lớn, hợp đồng cung ứng dài hạn hoặc hợp đồng có yếu tố nước ngoài, cơ chế trọng tài thường được ưu tiên vì khả năng bảo mật và thi hành quốc tế. Ngược lại, đối với hợp đồng tiêu dùng hoặc quan hệ mà bên yếu thế cần cơ chế bảo vệ theo luật chuyên ngành, tòa án thường giữ vai trò trung tâm. Việc lựa chọn cơ chế phải gắn với mục tiêu thực tiễn của hợp đồng, không chỉ với tâm lý “chọn nơi nào nhanh hơn”.

Kết luận

Tranh chấp hợp đồng tại Việt Nam được giải quyết tại tòa án hay trọng tài thương mại tùy thuộc vào phạm vi tranh chấp, thỏa thuận của các bên và điều kiện hợp lệ của thỏa thuận trọng tài. Khi có thỏa thuận trọng tài hợp lệ và tranh chấp thuộc phạm vi luật cho phép, trọng tài được ưu tiên áp dụng và loại trừ thẩm quyền của tòa án đối với tranh chấp đó. Khi không có thỏa thuận trọng tài, hoặc thỏa thuận vô hiệu, không thể thực hiện, hoặc tranh chấp ngoài phạm vi trọng tài, tòa án là cơ quan có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục tố tụng tương ứng. Vì vậy, việc thiết kế điều khoản giải quyết tranh chấp ngay từ hợp đồng là bước quyết định để bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Tài liệu tham khảo

• Luật Trọng tài thương mại 2010.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 về án phí, lệ phí Tòa án.
• Nghị quyết 81/2025/UBTVQH15 về tổ chức Tòa án nhân dân.