Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong pháp luật Việt Nam

Khái quát về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là sự phản ứng của Nhà nước bằng biện pháp hình sự đối với hành vi phạm tội do pháp nhân thương mại thực hiện trong những trường hợp luật định. Chế định này được ghi nhận tại khoản 2 Điều 2 Bộ luật Hình sự 2015, theo đó chỉ pháp nhân thương mại nào phạm một tội đã được quy định tại Điều 76 của Bộ luật này mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc giới hạn trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại theo phạm vi tội danh do luật định. Đây là bước phát triển quan trọng của pháp luật hình sự Việt Nam trong việc xử lý các hành vi phạm tội gắn với hoạt động tổ chức, quản trị và kinh doanh.

Về phương diện lý luận, trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại khác với trách nhiệm hình sự của cá nhân ở chủ thể chịu trách nhiệm và mục tiêu xử lý. Đối với pháp nhân thương mại, việc xử lý không chỉ nhằm trừng phạt mà còn nhằm ngăn ngừa tái phạm, chấn chỉnh quản trị doanh nghiệp và bảo vệ trật tự quản lý kinh tế, môi trường, an toàn công cộng. Chế định này cũng không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân có liên quan, vì pháp luật hình sự hiện hành xác định rõ việc pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự không làm mất đi trách nhiệm hình sự của cá nhân.

Căn cứ pháp lý hiện hành

Cơ sở pháp lý trung tâm của chế định này là Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017. Nội dung về điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại được quy định tại Điều 75 Bộ luật Hình sự 2015, còn phạm vi các tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 76 Bộ luật này. Về hình phạt, các quy định liên quan nằm tại các điều về hình phạt áp dụng đối với pháp nhân thương mại trong Bộ luật Hình sự 2015. Các quy định này vẫn là nền tảng pháp lý có hiệu lực áp dụng trong năm 2026.

Trong thực tiễn áp dụng, cần đọc đồng thời các quy định về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự tại Điều 27 Bộ luật Hình sự 2015, bởi thời hiệu là một điều kiện loại trừ hoặc giới hạn việc truy cứu. Khi đánh giá hành vi của pháp nhân thương mại, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định đúng tư cách pháp nhân, hành vi phạm tội cụ thể, mối liên hệ giữa hành vi và lợi ích của pháp nhân, cũng như việc hành vi đó có được thực hiện theo sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân hay không.

Điều kiện để pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự

Điều 75 Bộ luật Hình sự 2015 quy định bốn điều kiện đồng thời để pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự. Thứ nhất, hành vi phạm tội phải được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại. Thứ hai, hành vi đó phải được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân thương mại. Thứ ba, hành vi phạm tội phải được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại. Thứ tư, hành vi đó chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 27 Bộ luật Hình sự 2015.

Bốn điều kiện này cho thấy pháp luật không mặc nhiên gán trách nhiệm hình sự cho mọi vi phạm xảy ra trong doanh nghiệp. Chỉ khi hành vi phản ánh ý chí tổ chức của pháp nhân thương mại và phục vụ lợi ích của pháp nhân thì trách nhiệm hình sự mới được đặt ra. Cách tiếp cận này bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm và tránh việc hình sự hóa các sai sót thuần túy do cá nhân tự ý thực hiện ngoài phạm vi nhân danh pháp nhân.

Ý nghĩa của từng điều kiện

Điều kiện “nhân danh pháp nhân thương mại” nhấn mạnh rằng hành vi phải được thực hiện với tư cách đại diện hoặc đại diện chức năng của pháp nhân. Điều kiện “vì lợi ích của pháp nhân thương mại” yêu cầu kết quả phạm tội gắn với lợi ích vật chất hoặc lợi ích kinh doanh của pháp nhân. Điều kiện “có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận” xác lập mối liên hệ giữa hành vi phạm tội và cơ chế ra quyết định nội bộ của pháp nhân. Điều kiện về thời hiệu bảo đảm việc truy cứu tuân thủ giới hạn thời gian do luật định.

Phạm vi tội phạm mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự

Theo Điều 76 Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với những tội danh được liệt kê cụ thể. Nhóm tội danh này tập trung chủ yếu vào các hành vi xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, môi trường và an toàn công cộng, trật tự công cộng. Đây là phạm vi trách nhiệm mang tính liệt kê đóng, nghĩa là ngoài các tội được luật nêu rõ thì pháp nhân thương mại không bị truy cứu hình sự với tư cách pháp nhân.

Về cấu trúc, các tội danh này bao quát nhiều hành vi nguy hiểm trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và quản lý doanh nghiệp, như buôn lậu, sản xuất buôn bán hàng giả, trốn thuế, vi phạm quy định về bảo vệ môi trường, đưa hối lộ trong một số trường hợp luật định và các hành vi khác được Điều 76 quy định. Việc liệt kê cụ thể giúp bảo đảm tính minh bạch và dự đoán được của pháp luật hình sự đối với khu vực doanh nghiệp.

Hình phạt và biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại

Pháp luật hình sự Việt Nam quy định hệ thống hình phạt riêng đối với pháp nhân thương mại. Các hình phạt chính thường bao gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn đối với trường hợp đặc biệt nghiêm trọng theo luật định. Ngoài ra, pháp nhân thương mại còn có thể bị áp dụng một số hình phạt bổ sung và biện pháp tư pháp phù hợp với tính chất, mức độ của hành vi phạm tội. Cơ chế này nhằm bảo đảm vừa xử lý nghiêm minh, vừa tạo khả năng khắc phục hậu quả và phục hồi hoạt động hợp pháp.

Trong thực tiễn, phạt tiền thường là chế tài được áp dụng phổ biến đối với pháp nhân thương mại vì trực tiếp tác động đến lợi ích kinh tế của chủ thể vi phạm. Tuy nhiên, đối với hành vi đặc biệt nghiêm trọng, nhất là khi việc tiếp tục hoạt động của pháp nhân gây nguy hiểm cho xã hội, biện pháp đình chỉ hoạt động được xem là công cụ cần thiết để bảo vệ lợi ích công cộng. Việc lựa chọn hình phạt phải dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, hậu quả gây ra, khả năng khắc phục và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ theo luật.

Mối quan hệ giữa trách nhiệm của pháp nhân thương mại và trách nhiệm của cá nhân

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại không thay thế trách nhiệm của cá nhân có liên quan. Trên thực tế, cùng một vụ việc có thể đồng thời phát sinh trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân và đối với người quản lý, người điều hành, người thực hiện hành vi phạm tội. Cách xử lý này phù hợp với bản chất của tội phạm tổ chức, trong đó ý chí cá nhân và ý chí pháp nhân có thể cùng tham gia tạo nên hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Việc tách bạch hai loại trách nhiệm có ý nghĩa lớn trong bảo đảm công bằng và chính xác khi áp dụng pháp luật. Nếu cá nhân tự ý thực hiện hành vi trái pháp luật vì mục đích riêng, không nhân danh pháp nhân và không vì lợi ích của pháp nhân, thì không đủ căn cứ quy trách nhiệm hình sự cho pháp nhân thương mại. Ngược lại, nếu có chỉ đạo từ cấp quản trị, việc quy trách nhiệm cho cả pháp nhân và cá nhân là hướng xử lý phù hợp với tinh thần của Bộ luật Hình sự 2015.

Những vấn đề đặt ra trong thực tiễn áp dụng

Thực tiễn cho thấy khó khăn lớn nhất là chứng minh mối liên hệ giữa hành vi phạm tội và ý chí của pháp nhân thương mại. Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ người thực hiện hành vi có hành động nhân danh pháp nhân hay không, có nhằm phục vụ lợi ích của pháp nhân hay không, và quyết định phạm tội có xuất phát từ sự chỉ đạo hoặc chấp thuận của bộ máy quản lý hay không. Đây là khâu chứng minh phức tạp, nhất là trong các mô hình doanh nghiệp nhiều tầng nấc quản trị.

Một vấn đề khác là phòng ngừa rủi ro tuân thủ trong doanh nghiệp. Việc ban hành quy chế nội bộ, kiểm soát thẩm quyền ký kết, thiết lập hệ thống kiểm soát tuân thủ và cơ chế phản ánh vi phạm có ý nghĩa trực tiếp trong ngăn chặn hành vi phạm tội ngay từ nội bộ pháp nhân. Dưới góc độ khoa học pháp lý, chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại không chỉ là công cụ trừng phạt mà còn là cơ chế thúc đẩy quản trị doanh nghiệp có trách nhiệm.

Kết luận

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là chế định có phạm vi áp dụng xác định, điều kiện chặt chẽ và hệ thống chế tài riêng trong Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Chế định này phản ánh xu hướng hiện đại của pháp luật hình sự trong việc xử lý các hành vi phạm tội gắn với tổ chức kinh doanh và quản trị doanh nghiệp. Việc áp dụng đúng Điều 75, Điều 76 và các quy định liên quan không chỉ bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật mà còn góp phần củng cố kỷ luật tuân thủ trong môi trường kinh doanh.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Nghị quyết số 41/2017/QH14 của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Hình sự 2015.
• Tài liệu phổ biến pháp luật của Bộ Tư pháp về pháp nhân thương mại trong pháp luật Việt Nam.
• Chuyên đề nghiệp vụ của Viện kiểm sát nhân dân tối cao về hình phạt áp dụng đối với pháp nhân thương mại.