Tội trộm cắp tài sản: giá trị tài sản và các trường hợp bị xử lý

Khái quát về tội trộm cắp tài sản

Tội trộm cắp tài sản là hành vi lén lút chiếm đoạt tài sản đang thuộc quyền sở hữu hoặc quyền quản lý hợp pháp của người khác. Đặc trưng của tội phạm này là người phạm tội thực hiện hành vi trong trạng thái bí mật, nhằm làm cho chủ tài sản hoặc người quản lý tài sản không biết hoặc không kịp ngăn chặn. Theo quy định tại Điều 173 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, hành vi trộm cắp chỉ bị coi là tội phạm khi đáp ứng các điều kiện định lượng hoặc định tính luật định.

Về mặt chính sách hình sự, pháp luật không chỉ xem xét giá trị tài sản bị chiếm đoạt mà còn đánh giá tiền sử vi phạm, hậu quả xã hội và phương thức thực hiện hành vi. Vì vậy, cùng một hành vi chiếm đoạt lén lút, mức độ xử lý có thể khác nhau rất đáng kể tùy vào giá trị tài sản và các tình tiết đi kèm. Cách tiếp cận này bảo đảm phân hóa trách nhiệm hình sự, đồng thời tránh hình sự hóa mọi hành vi có giá trị nhỏ.

Giá trị tài sản bao nhiêu thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Theo khoản 1 Điều 173 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, người nào trộm cắp tài sản của người khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khung cơ bản. Đây là ngưỡng định lượng phổ biến nhất để xác định trách nhiệm hình sự đối với tội trộm cắp tài sản. Khi tài sản đạt mức này, hành vi đã đủ căn cứ để xem xét xử lý hình sự mà không cần chứng minh thêm các tình tiết khác.

Trường hợp tài sản có giá trị dưới 2.000.000 đồng, người thực hiện vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thuộc một trong các trường hợp luật định. Cách quy định này cho thấy giá trị tài sản không phải tiêu chí duy nhất, mà chỉ là một trong những căn cứ cấu thành tội phạm. Do đó, tài sản dưới ngưỡng 2.000.000 đồng không đồng nghĩa với việc đương nhiên chỉ bị xử phạt hành chính.

Những trường hợp dưới 2.000.000 đồng vẫn bị xử lý hình sự

Người trộm cắp tài sản dưới 2.000.000 đồng vẫn bị xử lý hình sự nếu đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm, hoặc đã bị kết án về tội này hay một trong các tội chiếm đoạt khác mà chưa được xóa án tích còn vi phạm. Ngoài ra, hành vi còn bị xử lý khi gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Đây là những căn cứ định tính nhằm xử lý các trường hợp tái phạm hoặc hành vi tuy giá trị nhỏ nhưng có tính chất đáng kể về mặt xã hội.

Trong thực tiễn áp dụng, các tình tiết như việc lén lút thực hiện nhiều lần, lợi dụng hoàn cảnh mất cảnh giác của bị hại, hoặc tạo ra sự bất ổn trong cộng đồng đều có thể được xem xét nghiêm khắc. Tuy nhiên, việc xác định cụ thể phải căn cứ đầy đủ hồ sơ vụ việc, tiền sự, tiền án và hậu quả thực tế. Chính sự kết hợp giữa định lượng và định tính làm cho chế định này có khả năng bao quát nhiều dạng hành vi nguy hiểm khác nhau.

Các khung hình phạt theo Điều 173 Bộ luật Hình sự

Khung 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm, áp dụng đối với hành vi chiếm đoạt tài sản trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng thuộc các trường hợp luật định. Đây là khung cơ bản, thường được áp dụng với các vụ việc có giá trị chiếm đoạt không lớn nhưng đã đủ điều kiện cấu thành tội phạm.

Khung 2: Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu phạm tội có tổ chức; có tính chất chuyên nghiệp; chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng; dùng thủ đoạn xảo quyệt, nguy hiểm; hành hung để tẩu thoát; hoặc các tình tiết định khung khác theo luật. Khung này phản ánh mức độ nguy hiểm tăng lên do giá trị tài sản cao hơn hoặc phương thức thực hiện tinh vi, táo bạo hơn.

Khung 3: Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm nếu chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc có các tình tiết tăng nặng định khung tương ứng. Ở mức này, giá trị tài sản và tính chất hành vi đã thể hiện rõ mức độ xâm phạm nghiêm trọng đối với quyền sở hữu.

Khung 4: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm nếu chiếm đoạt tài sản trị giá 500.000.000 đồng trở lên hoặc thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng theo luật. Đây là khung hình phạt cao nhất của tội danh này, áp dụng cho hành vi có giá trị đặc biệt lớn hoặc nguy cơ xã hội rất cao.

Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng theo khoản 5 Điều 173 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Ngoài hình phạt chính, tòa án còn có thể áp dụng các biện pháp tư pháp và nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo quy định chung của pháp luật.

Ranh giới giữa xử phạt hành chính và xử lý hình sự

Không phải mọi hành vi lấy tài sản của người khác đều bị xử lý hình sự. Khi giá trị tài sản quá nhỏ và không rơi vào các trường hợp định tội đặc biệt, hành vi thường bị xem xét xử phạt vi phạm hành chính theo pháp luật chuyên ngành. Việc phân định này có ý nghĩa bảo đảm nguyên tắc xử lý tương xứng và tránh áp dụng hình sự đối với những vi phạm chưa đến mức nguy hiểm cho xã hội.

Tuy nhiên, nếu người thực hiện đã từng bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt mà tiếp tục thực hiện hành vi tương tự, ranh giới hành chính sẽ bị vượt qua. Tương tự, người đã có án tích về tội chiếm đoạt nhưng chưa được xóa án tích mà còn vi phạm cũng bị xem xét trách nhiệm hình sự. Điều đó cho thấy pháp luật đặc biệt chú ý đến yếu tố tái phạm và sự coi thường trật tự quản lý xã hội.

Một số vấn đề cần lưu ý khi xác định giá trị tài sản

Giá trị tài sản bị trộm cắp phải được xác định theo giá thị trường tại thời điểm và địa điểm xảy ra hành vi chiếm đoạt, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Việc định giá là căn cứ quan trọng để xác định khung hình phạt, nên kết luận định giá phải khách quan, có cơ sở và phù hợp với hồ sơ vụ án. Nếu tài sản là nhiều vật khác nhau, cơ quan tố tụng sẽ tổng hợp giá trị để xác định ngưỡng xử lý theo luật.

Trong trường hợp tài sản đã bị tẩu tán, hư hỏng hoặc thu hồi một phần, việc định giá vẫn phải bám vào giá trị thực tế của tài sản tại thời điểm bị chiếm đoạt. Bồi thường sau đó không làm mất đi dấu hiệu tội phạm nếu hành vi đã hoàn thành đủ yếu tố cấu thành. Tuy nhiên, việc khắc phục hậu quả thường được xem xét là tình tiết giảm nhẹ khi lượng hình.

Kết luận

Tội trộm cắp tài sản được xác định chủ yếu dựa trên hành vi chiếm đoạt lén lút và giá trị tài sản bị xâm phạm, nhưng không dừng lại ở tiêu chí định lượng đơn thuần. Mức 2.000.000 đồng là ngưỡng quan trọng để phân biệt giữa xử lý hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp thông thường, còn các trường hợp dưới ngưỡng vẫn có thể bị xử lý nếu có tiền sự, tiền án hoặc gây ảnh hưởng xấu đến trật tự xã hội. Việc áp dụng đúng Điều 173 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 là điều kiện cần để bảo đảm công bằng, thống nhất và hiệu quả trong thực tiễn xét xử.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, Điều 173.
• Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự 2017.
• Nghị quyết 01/2006/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Cổng thông tin phổ biến, giáo dục pháp luật và các bài nghiên cứu thực tiễn về tội trộm cắp tài sản.
• Các bài viết chuyên khảo về áp dụng tình tiết định khung và định tội đối với hành vi chiếm đoạt tài sản.