Tội tham ô, nhận hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn

Khái quát về nhóm tội phạm tham nhũng và tội phạm về chức vụ

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, các hành vi tham ô, nhận hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn đều thuộc nhóm hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức và làm suy giảm tính liêm chính của đội ngũ có chức vụ, quyền hạn. Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 xác định tham ô tài sản, nhận hối lộ là hành vi tham nhũng, đồng thời ghi nhận nhiều hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn khác trong khu vực nhà nước và ngoài nhà nước.

Ở góc độ hình sự, các tội danh này được quy định chủ yếu trong Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, với cách mô tả hành vi và dấu hiệu cấu thành riêng. Điểm cốt lõi là người phạm tội phải có chức vụ, quyền hạn hoặc lợi dụng chính vị trí này để thực hiện hành vi phạm tội. Do đó, việc phân biệt đúng bản chất của từng tội danh là điều kiện tiên quyết để áp dụng đúng khung hình phạt và đúng chính sách xử lý.

Tội tham ô tài sản: chiếm đoạt tài sản mà mình quản lý

Theo Điều 353 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, tội tham ô tài sản là hành vi người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. Đặc trưng của tội này là tài sản bị chiếm đoạt đã được giao cho người phạm tội quản lý hợp pháp trong phạm vi công vụ hoặc nhiệm vụ được giao.

Về mặt khách quan, hành vi chiếm đoạt có thể diễn ra dưới nhiều hình thức như rút tiền, lập chứng từ khống, nâng khống giá trị, biển thủ tài sản, hoặc sử dụng thủ đoạn khác để chuyển dịch tài sản từ sự quản lý của Nhà nước, cơ quan, tổ chức sang chiếm hữu riêng. Dấu hiệu quan trọng nhất là mối liên hệ giữa chức vụ, quyền hạn với trách nhiệm quản lý tài sản. Nếu người phạm tội không có trách nhiệm quản lý tài sản mà chỉ nhận lợi ích để làm hoặc không làm một việc, hành vi đó thường được xem xét theo tội nhận hối lộ.

Về chủ thể, tội tham ô đòi hỏi người phạm tội là người có chức vụ, quyền hạn theo nghĩa pháp lý hình sự. Mặt chủ quan là lỗi cố ý trực tiếp, kèm mục đích chiếm đoạt tài sản cho bản thân hoặc cho người khác. Tội này thường được đánh giá là một trong những tội phạm tham nhũng nghiêm trọng nhất vì trực tiếp làm thất thoát tài sản công, tài sản của tổ chức và xói mòn niềm tin vào quản trị công.

Tội nhận hối lộ: nhận lợi ích để làm hoặc không làm việc vì lợi ích của người đưa hối lộ

Theo Điều 354 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, tội nhận hối lộ là hành vi người có chức vụ, quyền hạn trực tiếp hoặc qua trung gian nhận hoặc sẽ nhận bất kỳ lợi ích nào cho chính mình hoặc cho người, tổ chức khác để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của người đưa hối lộ. Điểm quan trọng của tội danh này là sự trao đổi giữa quyền lực công và lợi ích được nhận.

Khác với tham ô, tài sản hoặc lợi ích trong tội nhận hối lộ không phải là tài sản mà người phạm tội được giao quản lý, mà là lợi ích do bên ngoài đưa vào để mua chuộc hành vi công vụ. Hành vi nhận hối lộ có thể thông qua trung gian, có thể chưa nhận ngay mà chỉ thỏa thuận sẽ nhận, và lợi ích có thể là tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác hoặc lợi ích phi vật chất theo dấu hiệu của điều luật. Chính vì vậy, tội này phản ánh sự tha hóa của quyết định công quyền và tính không liêm chính trong thực thi công vụ.

Trong thực tiễn, việc phân biệt nhận hối lộ với một số quan hệ dân sự, xã giao hoặc quà tặng trái chuẩn mực phải căn cứ vào mục đích, bối cảnh và mối liên hệ với việc làm hoặc không làm một việc thuộc chức trách. Khi có sự thỏa thuận hoặc kỳ vọng đổi lợi ích lấy hành vi công vụ, cấu thành tội phạm thường được xác lập theo Điều 354. Khung hình phạt của tội này rất nghiêm khắc, phản ánh mức độ nguy hiểm cao cho xã hội của hành vi mua bán quyền lực.

Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: phạm vi rộng hơn, bản chất khác với tham ô và nhận hối lộ

Nhóm hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn được điều chỉnh ở nhiều điều luật khác nhau, trong đó điển hình là tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ theo Điều 356 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, và tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi theo Điều 358 của Bộ luật này. Đây là nhóm tội danh có cấu trúc đa dạng hơn, vì hành vi không nhất thiết gắn với việc chiếm đoạt tài sản đang quản lý hay trực tiếp nhận lợi ích để đổi lấy hành vi công vụ.

Ở Điều 356, dấu hiệu trung tâm là người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng công vụ để làm trái công vụ, gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Ở Điều 358, người phạm tội dùng ảnh hưởng từ chức vụ, quyền hạn của mình để tác động lên người có chức vụ, quyền hạn khác nhằm trục lợi. Như vậy, yếu tố “lợi dụng” là điểm chung, nhưng phương thức thực hiện và quan hệ với tài sản, lợi ích khác nhau đáng kể.

Trong thực tiễn áp dụng, nếu người có chức vụ, quyền hạn sử dụng quyền lực được giao để làm trái nhiệm vụ, gây thiệt hại mà không có hành vi chiếm đoạt tài sản quản lý, không có việc nhận lợi ích để đổi lấy hành vi, thì cần xem xét theo Điều 356. Nếu hành vi là dùng ảnh hưởng để gây tác động lên người khác nhằm thu lợi, Điều 358 là căn cứ pháp lý phù hợp hơn. Việc xác định đúng điều luật phụ thuộc vào bản chất hành vi, mục đích vụ lợi và hậu quả đã xảy ra.

Tiêu chí phân biệt ba tội danh

1. Về đối tượng tác động

Tội tham ô tác động vào tài sản mà người phạm tội có trách nhiệm quản lý. Tội nhận hối lộ tác động vào sự trong sạch của hoạt động công vụ thông qua lợi ích do bên ngoài đưa vào. Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn tác động vào việc thực thi công vụ hoặc ảnh hưởng công vụ, không nhất thiết gắn với tài sản quản lý hay việc nhận hối lộ.

2. Về hành vi trung tâm

Tham ô là chiếm đoạt. Nhận hối lộ là nhận hoặc sẽ nhận lợi ích để làm hoặc không làm việc theo yêu cầu của người đưa hối lộ. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn là sử dụng quyền lực công sai mục đích, làm trái công vụ hoặc gây ảnh hưởng để trục lợi.

3. Về mối liên hệ với quyền hạn được giao

Ở tham ô, quyền hạn được giao là điều kiện để tiếp cận và chiếm đoạt tài sản. Ở nhận hối lộ, quyền hạn là công cụ tạo ra khả năng đáp ứng yêu cầu của người đưa hối lộ. Ở hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn, chức vụ thường được sử dụng như nguồn ảnh hưởng hoặc phương tiện để đạt mục đích trái pháp luật.

Nguyên tắc xử lý hình sự và một số tình tiết quan trọng

Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP để hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự trong xét xử tội phạm tham nhũng và tội phạm khác về chức vụ. Văn bản này đặc biệt quan trọng trong việc xác định giá trị tài sản chiếm đoạt, tài sản của hối lộ và cách xử lý vật, tiền liên quan trực tiếp đến tội phạm.

Đáng chú ý, hướng dẫn này cũng nêu cơ chế xem xét chính sách khoan hồng trong trường hợp người phạm tội tham ô, nhận hối lộ đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư tài sản tham ô, của hối lộ và có hợp tác tích cực với cơ quan chức năng. Đây là căn cứ thực tiễn quan trọng khi đánh giá tình tiết giảm nhẹ, nhưng không làm thay đổi bản chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội.

Trong xử lý các vụ án nhóm tội này, cơ quan tiến hành tố tụng thường phải làm rõ chức vụ, quyền hạn cụ thể, nguồn gốc tài sản, cách thức nhận lợi ích, mối liên hệ giữa lợi ích và hành vi công vụ, cũng như thiệt hại hoặc giá trị tài sản liên quan. Nếu các dấu hiệu này không được xác minh đầy đủ, việc định tội dễ nhầm lẫn giữa tham ô, nhận hối lộ và các tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn khác.

Ý nghĩa của việc phân định đúng tội danh

Phân biệt chính xác ba tội danh này không chỉ phục vụ yêu cầu kỹ thuật trong tố tụng hình sự mà còn phản ánh đúng bản chất của hành vi và trách nhiệm pháp lý của người phạm tội. Mỗi tội danh gắn với một cách xâm hại khác nhau đối với trật tự quản lý công, vì vậy việc áp dụng sai điều luật có thể dẫn đến sai khung hình phạt và sai chính sách hình sự.

Về phương diện phòng ngừa, nhận diện rõ hành vi tham ô, nhận hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn giúp cơ quan, tổ chức xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực, quản trị tài sản và minh bạch hóa quy trình ra quyết định. Về phương diện giáo dục pháp luật, đây cũng là cơ sở để người có chức vụ, quyền hạn nhận thức đúng ranh giới pháp lý của quyền lực công và nghĩa vụ liêm chính trong thi hành công vụ.

Kết luận

Tham ô, nhận hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn là ba dạng hành vi điển hình trong nhóm tội phạm về chức vụ, có cấu thành pháp lý gần nhau nhưng không đồng nhất. Điểm mấu chốt để phân biệt là xác định tài sản có được giao quản lý hay không, lợi ích được nhận có phải để đổi lấy hành vi công vụ hay không, và quyền hạn được sử dụng theo cách nào. Việc nhận diện đúng ba tội danh này bảo đảm tính chính xác của hoạt động áp dụng pháp luật và góp phần củng cố kỷ cương, liêm chính trong quản lý công.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Luật Phòng, chống tham nhũng 2018.
• Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP ngày 30/12/2020 của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao.
• Cổng thông tin pháp luật và các bài bình luận chuyên sâu về tội phạm tham nhũng, tội phạm về chức vụ.
• Tài liệu hướng dẫn áp dụng pháp luật hình sự về các tội tham nhũng, chức vụ.