Tội phạm về môi trường: Khi nào vi phạm bị xử lý hình sự?

Tội phạm về môi trường là gì?

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, tội phạm về môi trường là nhóm hành vi xâm phạm các quy định của Nhà nước về bảo vệ môi trường, gây nguy hại nghiêm trọng hoặc có nguy cơ gây nguy hại nghiêm trọng đến môi trường, sức khỏe con người, hệ sinh thái và trật tự quản lý môi trường. Nhóm tội này được quy định chủ yếu tại Chương XIX Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), từ Điều 235 đến Điều 246. Đây là cơ sở pháp lý để chuyển từ chế tài hành chính sang chế tài hình sự khi mức độ vi phạm vượt ngưỡng được pháp luật cho phép.

Ý nghĩa của việc hình sự hóa nằm ở chỗ hành vi vi phạm không còn được nhìn nhận đơn thuần là sai phạm kỹ thuật hay quản lý, mà đã chạm tới mức độ đe dọa đáng kể đối với lợi ích công cộng. Vì vậy, việc xác định ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự có ý nghĩa quyết định trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

Khi nào vi phạm môi trường bị xử lý hình sự?

Vi phạm môi trường bị xử lý hình sự khi hành vi thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội phạm được quy định trong Bộ luật Hình sự. Điểm then chốt thường nằm ở tính chất nguy hiểm của hành vi, hậu quả đã xảy ra, ngưỡng định lượng mà luật đặt ra, hoặc việc tái phạm sau khi đã bị xử lý vi phạm hành chính mà vẫn tiếp tục vi phạm. Nói cách khác, không phải mọi hành vi gây ô nhiễm đều là tội phạm; chỉ khi vượt qua ngưỡng pháp lý cụ thể thì mới bị truy cứu hình sự.

Trong nhiều tội danh về môi trường, Bộ luật Hình sự sử dụng tiêu chí định lượng như khối lượng chất thải, mức độ vượt quy chuẩn kỹ thuật, diện tích hoặc giá trị tài nguyên bị xâm hại, mức thiệt hại, hoặc số lần vi phạm. Khi hành vi đáp ứng các dấu hiệu này, cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ khởi tố vụ án hình sự, thay vì chỉ xử phạt hành chính theo Nghị định số 45/2022/NĐ-CP.

Các nhóm hành vi thường bị truy cứu trách nhiệm hình sự

1. Gây ô nhiễm môi trường

Đây là tội danh trung tâm trong nhóm tội phạm về môi trường, quy định tại Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Hành vi thường gặp là xả thải, phát tán chất ô nhiễm, chất độc, bức xạ, phóng xạ hoặc các tác nhân gây hại khác vượt quy chuẩn kỹ thuật cho phép. Khi mức độ vượt ngưỡng, gây hậu quả hoặc thuộc trường hợp luật định, người thực hiện hành vi sẽ bị xử lý hình sự.

2. Vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại

Điều 236 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) điều chỉnh hành vi chôn lấp, đổ thải, vận chuyển, lưu giữ, xử lý chất thải nguy hại trái quy định. Đây là nhóm hành vi có nguy cơ cao gây ô nhiễm đất, nước ngầm và không khí, nên chỉ cần vượt ngưỡng pháp lý hoặc gây hậu quả theo luật định là có thể bị xử lý hình sự.

3. Vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường

Điều 237 Bộ luật Hình sự xử lý các hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng trách nhiệm phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường. Tội danh này nhấn mạnh nghĩa vụ chủ động của chủ thể có trách nhiệm quản lý, vận hành, kiểm soát nguy cơ ô nhiễm. Khi thiếu trách nhiệm hoặc cố ý vi phạm làm sự cố trở nên nghiêm trọng, trách nhiệm hình sự được đặt ra.

4. Các hành vi xâm hại tài nguyên sinh học, rừng, thủy sản, đa dạng sinh học

Nhóm tội phạm về môi trường còn bao gồm các hành vi hủy hoại rừng, hủy hoại nguồn lợi thủy sản, vi phạm quy định về quản lý động vật nguy cấp, quý, hiếm, vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên và hành vi nhập khẩu, phát tán loài ngoại lai xâm hại. Đây là các tội danh cho thấy phạm vi bảo vệ của pháp luật hình sự không chỉ giới hạn ở ô nhiễm, mà còn bao trùm toàn bộ cấu phần sinh thái cần được bảo vệ.

Ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu hình sự

Pháp luật môi trường hiện hành thiết kế một ranh giới khá rõ giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự. Nghị định số 45/2022/NĐ-CP điều chỉnh các vi phạm chưa đến mức cấu thành tội phạm, còn Bộ luật Hình sự áp dụng khi hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội danh. Vì vậy, tiêu chí phân biệt không nằm ở tên gọi của hành vi mà nằm ở mức độ nguy hiểm, định lượng vi phạm, hậu quả và tình trạng đã bị xử phạt trước đó.

Trong thực tiễn, nhiều vụ việc ban đầu được xử lý hành chính, nhưng nếu phát hiện đủ dấu hiệu tội phạm thì vẫn phải chuyển sang cơ quan điều tra. Ngược lại, nếu hành vi chưa đạt ngưỡng hình sự, cơ quan có thẩm quyền chỉ áp dụng chế tài hành chính, buộc khắc phục hậu quả, đình chỉ hoạt động hoặc áp dụng biện pháp bổ sung theo quy định.

Chủ thể chịu trách nhiệm hình sự: cá nhân và pháp nhân thương mại

Điểm đặc thù của pháp luật hình sự Việt Nam trong lĩnh vực này là pháp nhân thương mại cũng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự đối với nhiều tội phạm về môi trường. Điều 76 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định cơ chế trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, và nhiều tội trong Chương XIX thuộc phạm vi áp dụng này. Điều đó có nghĩa là doanh nghiệp không thể viện dẫn tư cách pháp nhân để loại trừ hoàn toàn nguy cơ bị xử lý hình sự.

Đối với cá nhân, trách nhiệm hình sự gắn với người trực tiếp thực hiện hành vi, người chỉ đạo, người đồng phạm hoặc người có trách nhiệm quản lý nhưng cố ý hay vô ý làm phát sinh hậu quả nghiêm trọng. Đối với pháp nhân thương mại, chế tài có thể bao gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, cấm kinh doanh hoặc cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định, tùy theo điều luật cụ thể.

Các căn cứ pháp lý thường được áp dụng trong thực tiễn

Khi đánh giá một vụ việc có dấu hiệu tội phạm môi trường, cơ quan có thẩm quyền thường đối chiếu đồng thời nhiều nhóm căn cứ. Thứ nhất là quy định trong Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về từng tội danh cụ thể. Thứ hai là các quy chuẩn kỹ thuật môi trường để xác định hành vi vượt ngưỡng cho phép. Thứ ba là quy định xử phạt hành chính tại Nghị định số 45/2022/NĐ-CP để phân định mức độ vi phạm và tính chất tái phạm.

Luật Bảo vệ môi trường 2020 cũng giữ vai trò quan trọng khi xác lập nguyên tắc quản lý, phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm và trách nhiệm của chủ thể có liên quan. Đặc biệt, trường hợp người đứng đầu cơ quan, tổ chức hoặc người có trách nhiệm về bảo vệ môi trường lợi dụng chức vụ, bao che vi phạm hoặc thiếu trách nhiệm để xảy ra ô nhiễm, sự cố môi trường thì tùy tính chất, mức độ vi phạm còn có thể bị xử lý kỷ luật, hành chính hoặc hình sự.

Ý nghĩa thực tiễn đối với doanh nghiệp và cá nhân

Đối với doanh nghiệp, phòng ngừa rủi ro hình sự trong lĩnh vực môi trường không chỉ là vấn đề tuân thủ pháp luật mà còn là yêu cầu quản trị bắt buộc. Việc đầu tư hệ thống xử lý chất thải, giám sát xả thải, kiểm soát hồ sơ môi trường và đào tạo nhân sự phụ trách môi trường có ý nghĩa trực tiếp trong việc giảm thiểu nguy cơ bị truy cứu. Khi hành vi vi phạm xuất phát từ quy trình quản trị lỏng lẻo hoặc cố ý tiết kiệm chi phí bằng cách bỏ qua tiêu chuẩn môi trường, rủi ro hình sự tăng lên rất đáng kể.

Đối với cá nhân, đặc biệt là người quản lý vận hành, giám đốc kỹ thuật, phụ trách môi trường hoặc người chỉ đạo sản xuất, việc hiểu rõ ngưỡng bị truy cứu hình sự giúp tránh những quyết định sai lầm. Một hành vi tưởng như chỉ là vi phạm thủ tục nhưng nếu gây hậu quả nghiêm trọng hoặc vượt ngưỡng luật định sẽ dẫn tới hệ quả hình sự, kéo theo phạt tiền lớn, cấm hành nghề và thậm chí phạt tù.

Kết luận

Vi phạm môi trường bị xử lý hình sự khi hành vi đạt ngưỡng cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự, thường gắn với hậu quả nghiêm trọng, mức độ vượt chuẩn đáng kể, vi phạm lặp lại hoặc xâm hại đến các giá trị sinh thái được bảo vệ nghiêm ngặt. Ranh giới giữa hành chính và hình sự trong lĩnh vực này phụ thuộc vào định lượng pháp lý cụ thể, không phụ thuộc vào cảm tính đánh giá. Vì vậy, nhận diện đúng dấu hiệu tội phạm là điều kiện cần để áp dụng đúng chế tài và bảo đảm hiệu quả bảo vệ môi trường.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Nghị định số 45/2022/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
• Điều 235, Điều 236, Điều 237, Điều 239, Điều 242, Điều 243, Điều 244, Điều 245, Điều 246 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
• Khoản 2 Điều 76 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).