Tội phạm môi trường và ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự

Khái quát về tội phạm môi trường

Tội phạm về môi trường là nhóm hành vi xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, bao gồm ô nhiễm, suy thoái, sự cố môi trường, quản lý chất thải và khai thác, sử dụng tài nguyên theo quy định của pháp luật hình sự hiện hành. Nhóm tội này được quy định tại Chương XIX Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, từ Điều 235 đến Điều 246. Về bản chất, đây là những hành vi gây nguy hại đáng kể cho môi trường hoặc đặt môi trường vào nguy cơ bị tổn hại nghiêm trọng, nên bị xử lý nghiêm hơn chế tài hành chính thông thường. Luật Bảo vệ môi trường 2020 cũng xác lập nguyên tắc rằng hành vi vi phạm pháp luật về môi trường tùy tính chất, mức độ có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

Cần phân biệt rõ giữa vi phạm hành chính và tội phạm môi trường. Vi phạm hành chính thường áp dụng cho hành vi sai phạm chưa đạt ngưỡng nguy hiểm cho xã hội ở mức hình sự, trong khi truy cứu trách nhiệm hình sự đòi hỏi hành vi thuộc đúng cấu thành tội phạm do Bộ luật Hình sự quy định. Nghị định 45/2022/NĐ-CP là văn bản trung tâm về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và có hiệu lực từ ngày 25/8/2022. Khi hành vi đã bị xử phạt hành chính, buộc khắc phục mà vẫn tiếp tục vi phạm hoặc hậu quả đạt ngưỡng luật định, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét chuyển sang xử lý hình sự.

Khi nào hành vi gây ô nhiễm bị xử lý hình sự?

Hành vi gây ô nhiễm bị xử lý hình sự khi thỏa mãn dấu hiệu cấu thành của một trong các tội phạm môi trường trong Bộ luật Hình sự. Trong đó, điển hình nhất là tội gây ô nhiễm môi trường theo Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Điều luật này xử lý các hành vi thải ra môi trường chất thải, khí thải, nước thải, bụi, tiếng ồn, độ rung, bức xạ, ánh sáng, chất phóng xạ hoặc các yếu tố gây ô nhiễm khác vượt quy chuẩn kỹ thuật, nếu thuộc một trong các trường hợp luật định. Như vậy, không phải cứ có phát sinh ô nhiễm là đương nhiên bị khởi tố; phải có căn cứ về mức vượt chuẩn, khối lượng, tính chất chất thải, đã bị xử lý hành chính mà còn vi phạm, hoặc gây hậu quả nghiêm trọng theo ngưỡng do luật quy định.

Điểm mấu chốt nằm ở ngưỡng trách nhiệm hình sự. Theo Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, người nào thực hiện hành vi gây ô nhiễm thuộc các trường hợp luật định thì bị phạt tiền hoặc phạt tù; mức cao nhất đối với cá nhân có thể đến 07 năm tù. Ngoài ra, pháp nhân thương mại cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội này nếu đáp ứng điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân theo Bộ luật Hình sự. Trên thực tế, một cơ sở sản xuất, nhà máy, khu công nghiệp hoặc đơn vị dịch vụ môi trường nếu xả thải vượt quy chuẩn, che giấu nguồn thải, vận hành trái phép hệ thống xử lý hoặc tái phạm sau xử phạt hành chính đều là các tình huống thường bị xem xét theo hướng hình sự.

Các dấu hiệu thường làm phát sinh trách nhiệm hình sự

• Thải ra môi trường chất ô nhiễm vượt quy chuẩn kỹ thuật ở mức và trong điều kiện luật định theo Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị áp dụng biện pháp khắc phục mà vẫn tiếp tục vi phạm theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP.
• Gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe, tính mạng, tài sản, nguồn nước, đất, không khí hoặc hệ sinh thái.
• Quản lý, vận chuyển, lưu giữ, xử lý chất thải nguy hại trái quy định đến mức cấu thành tội phạm theo Điều 236 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Không thực hiện hoặc thực hiện sai nghĩa vụ phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường theo Điều 237 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.

Ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu hình sự

Ranh giới pháp lý giữa hai chế tài này không dựa đơn thuần vào việc có vi phạm hay không, mà dựa vào mức độ nguy hiểm của hành vi và hậu quả thực tế. Nghị định 45/2022/NĐ-CP điều chỉnh hàng loạt hành vi vi phạm phổ biến như xả thải không đúng quy định, không thực hiện đúng đăng ký môi trường, vi phạm quản lý chất thải, chậm báo cáo, không vận hành đúng công trình bảo vệ môi trường. Các hành vi này thường bị xử phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn, tước quyền sử dụng giấy phép môi trường và buộc khắc phục hậu quả. Khi hành vi chưa đạt ngưỡng hình sự, xử phạt hành chính là cơ chế áp dụng trực tiếp.

Ngược lại, khi hành vi vượt ngưỡng được quy định trong Bộ luật Hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét trách nhiệm hình sự. Với tội gây ô nhiễm môi trường, yếu tố then chốt thường là mức vượt quy chuẩn, tính chất chất thải, số lần vi phạm, quy mô phát tán và tác động đến cộng đồng, chứ không chỉ là sự tồn tại của chất thải. Với các tội về chất thải nguy hại, sự cố môi trường hoặc che giấu vi phạm, yếu tố nguy hiểm xã hội được nhìn nhận nghiêm ngặt hơn do khả năng lan truyền và hậu quả khó khắc phục. Vì vậy, doanh nghiệp không thể mặc nhiên cho rằng chỉ cần nộp phạt hành chính là chấm dứt rủi ro pháp lý.

Các tội danh môi trường thường gặp

Trong thực tiễn áp dụng pháp luật, tội gây ô nhiễm môi trường theo Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 là tội danh được nhắc đến nhiều nhất. Bên cạnh đó, Điều 236 về tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại, Điều 237 về tội vi phạm quy định về phòng ngừa, ứng phó, khắc phục sự cố môi trường, và các điều về hủy hoại nguồn lợi thủy sản, vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm cũng là những tội thường phát sinh trong thực tiễn. Nhóm tội này phản ánh quan điểm lập pháp coi môi trường là khách thể đặc biệt cần bảo vệ bằng công cụ hình sự khi chế tài hành chính không còn đủ sức răn đe.

Đối với cá nhân, chế tài có thể là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù tùy điều khoản áp dụng. Đối với pháp nhân thương mại, Bộ luật Hình sự cho phép áp dụng phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ vĩnh viễn trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng theo quy định chung của pháp luật hình sự. Đây là điểm rất quan trọng đối với doanh nghiệp vì trách nhiệm hình sự không chỉ dừng ở người trực tiếp vận hành mà còn đặt ra đối với chủ thể tổ chức đã hưởng lợi từ hành vi vi phạm. Do đó, hệ thống quản trị môi trường nội bộ, kiểm soát xả thải và hồ sơ pháp lý về môi trường phải được xem là cấu phần của quản trị tuân thủ.

Ý nghĩa thực tiễn đối với doanh nghiệp và cá nhân

Từ góc độ phòng ngừa, việc tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật môi trường, quản lý chất thải đúng quy trình và vận hành đầy đủ công trình xử lý là tuyến phòng thủ đầu tiên để tránh rủi ro hình sự. Doanh nghiệp cần lưu giữ hồ sơ quan trắc, báo cáo môi trường, kết quả kiểm định, giấy phép môi trường và nhật ký vận hành hệ thống xử lý chất thải một cách nhất quán. Khi có sự cố, việc ứng phó kịp thời, thông báo đúng thẩm quyền và khắc phục triệt để có ý nghĩa rất lớn trong đánh giá trách nhiệm pháp lý. Đối với cá nhân quản lý, thiếu trách nhiệm trong chỉ đạo, bao che hoặc làm ngơ trước vi phạm môi trường cũng có thể kéo theo hệ quả pháp lý nghiêm trọng.

Trong bối cảnh quản lý môi trường ngày càng chặt chẽ, rủi ro hình sự không còn là vấn đề thuần túy của các vụ ô nhiễm lớn. Nhiều vi phạm bắt đầu từ những sai sót lặp lại trong vận hành, báo cáo hoặc thuê ngoài xử lý chất thải nhưng thiếu kiểm soát. Khi những sai sót đó dẫn tới vượt chuẩn, phát tán chất độc hại hoặc hậu quả đáng kể đối với cộng đồng, ranh giới từ vi phạm hành chính sang tội phạm được xác lập rất nhanh. Do vậy, cách tiếp cận đúng là phòng ngừa chủ động thay vì chỉ phản ứng khi đã bị kiểm tra, xử phạt hoặc khởi tố.

Kết luận

Hành vi gây ô nhiễm bị xử lý hình sự khi đạt ngưỡng cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, đặc biệt là khi vượt quy chuẩn ở mức luật định, tái phạm sau xử phạt hành chính hoặc gây hậu quả nghiêm trọng. Trong hệ thống pháp luật hiện hành, Nghị định 45/2022/NĐ-CP giữ vai trò phân định và xử phạt hành chính, còn Bộ luật Hình sự là công cụ xử lý những trường hợp nguy hiểm hơn cho xã hội. Việc nhận diện đúng ranh giới này có ý nghĩa then chốt đối với cá nhân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Mọi chiến lược tuân thủ môi trường đều cần đặt trọng tâm vào kiểm soát nguồn thải, minh bạch hồ sơ và ứng phó sự cố kịp thời.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Nghị định 45/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.
• Văn bản hợp nhất và cổng thông tin pháp luật chính thức của Chính phủ về xử lý vi phạm môi trường.