Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: dấu hiệu gian dối và thời điểm chiếm đoạt

Khái quát về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là hành vi dùng thủ đoạn gian dối nhằm làm cho chủ sở hữu hoặc người quản lý tài sản tin sai sự thật mà giao tài sản cho người phạm tội, từ đó bị chiếm đoạt. Đây là tội phạm có cấu trúc pháp lý đặc thù, trong đó thủ đoạn gian dối không chỉ là phương thức thực hiện mà còn là căn cứ trực tiếp dẫn đến việc chuyển giao tài sản. Vì vậy, muốn định tội đúng phải xem xét đồng thời ba yếu tố: hành vi gian dối, sự tin tưởng của bị hại và kết quả chiếm đoạt.

Về mặt lý luận, tội này thuộc nhóm tội phạm có tính chất chiếm đoạt bằng thủ đoạn lừa dối. Điểm khác biệt cốt lõi so với các tội xâm phạm sở hữu khác là tài sản được giao nộp trên cơ sở nhận thức sai lầm do người phạm tội tạo ra. Chính quan hệ nhân quả giữa gian dối và việc giao tài sản làm nên bản chất của tội danh này.

Dấu hiệu gian dối trong cấu thành tội phạm

Gian dối là việc đưa ra thông tin sai sự thật, che giấu sự thật hoặc tạo dựng hiện tượng giả tạo nhằm làm người khác tin nhầm và hành động theo ý chí của người phạm tội. Thủ đoạn này có thể thể hiện qua lời nói, giấy tờ, hành vi, danh nghĩa pháp lý, hình ảnh, dữ liệu điện tử hoặc bất kỳ phương thức nào có khả năng gây nhầm lẫn. Dấu hiệu quan trọng là thông tin gian dối phải có khả năng tác động thực tế đến nhận thức của người bị hại.

Trong thực tiễn, gian dối thường xuất hiện dưới các dạng như: giả mạo chủ thể, giả mạo năng lực tài chính, bịa đặt dự án, đưa thông tin sai về quyền sở hữu, về việc đầu tư, mua bán, vay mượn hoặc xin việc. Không phải mọi sự sai lệch trong giao dịch đều cấu thành gian dối hình sự; chỉ khi sự sai lệch đó được sử dụng như công cụ nhằm làm phát sinh việc giao tài sản thì mới đáp ứng dấu hiệu của Điều 174. Nói cách khác, gian dối phải mang tính chủ động, định hướng và gắn với mục đích chiếm đoạt.

Phân biệt gian dối với vi phạm nghĩa vụ dân sự

Không ít tranh chấp dân sự phát sinh từ việc chậm trả tiền, thất hứa, không thực hiện đúng cam kết hoặc sử dụng vốn sai mục đích sau khi đã nhận tài sản. Các hành vi này chỉ bị coi là lừa đảo khi chứng minh được rằng người nhận tài sản đã có thủ đoạn gian dối ngay từ đầu để làm cho bên kia giao tài sản. Nếu việc chiếm giữ tài sản phát sinh sau khi quan hệ hợp đồng đã được thiết lập ngay tình, cần xem xét thận trọng giữa trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự.

Do đó, yếu tố mấu chốt không nằm ở việc hợp đồng có bị vi phạm hay không, mà nằm ở ý chí chiếm đoạt được hình thành từ thời điểm nào và người phạm tội đã dùng cách thức gì để làm cho bị hại giao tài sản. Đây là tiêu chí có ý nghĩa quyết định trong hoạt động chứng minh tội phạm.

Thời điểm chiếm đoạt và thời điểm hoàn thành tội phạm

Trong tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, thời điểm chiếm đoạt không phải là lúc chỉ mới đưa ra thông tin gian dối, mà là lúc người phạm tội đã làm cho bị hại tin và tự nguyện chuyển giao tài sản, hoặc giao tài sản cho người phạm tội quản lý, sử dụng theo sự lừa dối đó. Tội phạm được coi là hoàn thành khi người phạm tội đã chiếm được tài sản sau khi nạn nhân bị mắc lừa và tài sản đã ra khỏi sự kiểm soát hợp pháp của chủ sở hữu hoặc người quản lý tài sản.

Về phương diện pháp lý, có thể hiểu trình tự của tội phạm gồm ba giai đoạn: dùng thủ đoạn gian dối, làm cho người có tài sản tin sai sự thật và giao tài sản, sau đó người phạm tội chiếm giữ, sử dụng hoặc tẩu tán tài sản. Trong chuỗi này, thời điểm chuyển giao tài sản đóng vai trò bản lề để xác định tội phạm đã hoàn thành hay chưa. Nếu thủ đoạn gian dối mới chỉ được thực hiện nhưng chưa dẫn đến việc giao tài sản thì tội phạm chưa ở giai đoạn hoàn thành.

Ý nghĩa của việc xác định đúng thời điểm chiếm đoạt

Xác định đúng thời điểm chiếm đoạt có ý nghĩa trực tiếp đối với việc định tội, lượng hình và phân biệt với các hành vi khác như lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Ở tội lừa đảo, yếu tố gian dối phải có trước hoặc ít nhất đồng thời với việc giao tài sản; còn ở lạm dụng tín nhiệm, việc nhận tài sản thường xuất phát từ quan hệ hợp pháp rồi sau đó mới phát sinh ý định chiếm đoạt. Sự khác nhau về thời điểm hình thành ý chí phạm tội dẫn đến sự khác nhau về tội danh.

Trong thực tiễn xét xử, việc chứng minh thời điểm nảy sinh mục đích chiếm đoạt thường dựa vào tài liệu giao dịch, lời khai, dòng tiền, tin nhắn, hồ sơ dự án, chứng từ giả, hành vi tẩu tán tài sản và diễn biến trước khi giao tài sản. Cách đánh giá phải đặt trong tổng thể chứng cứ, tránh suy diễn chỉ từ hậu quả không trả được tài sản.

Tiêu chí nhận diện tội lừa đảo trong thực tiễn áp dụng

Để nhận diện đúng tội danh, cần kiểm tra đầy đủ bốn nhóm dấu hiệu: có thủ đoạn gian dối; người bị hại tin vào gian dối đó; người bị hại giao tài sản; và người phạm tội có mục đích chiếm đoạt. Trong đó, mục đích chiếm đoạt là dấu hiệu chủ quan bắt buộc, còn gian dối là dấu hiệu khách quan bắt buộc. Thiếu một trong các yếu tố này thì không đủ căn cứ cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Cũng cần lưu ý giá trị tài sản và các trường hợp ngoại lệ theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015. Ngoài giá trị tài sản từ 2.000.000 đồng trở lên, tội phạm vẫn có thể bị truy cứu khi tài sản dưới mức này nhưng thuộc các trường hợp luật định như đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm, đã bị kết án về tội chiếm đoạt chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, hoặc hành vi gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Việc định tội vì vậy không chỉ căn cứ vào số tiền, mà còn phải xem xét toàn bộ điều kiện pháp lý của hành vi.

Quan hệ với các tội phạm chiếm đoạt khác

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thường bị nhầm lẫn với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và một số hành vi vi phạm dân sự. Điểm phân định trung tâm là thời điểm và vai trò của gian dối. Nếu gian dối làm phát sinh việc giao tài sản thì nghiêng về lừa đảo; nếu tài sản đã được giao hợp pháp rồi sau đó người nhận mới bỏ trốn, dùng thủ đoạn gian dối khác để chiếm đoạt hoặc đến hạn không trả và có hành vi chiếm đoạt thì cần xem xét cấu thành của tội danh khác.

Về mặt lập luận pháp lý, việc phân biệt này giúp bảo đảm nguyên tắc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Đồng thời, nó hạn chế xu hướng hình sự hóa các tranh chấp dân sự đơn thuần, nhất là trong quan hệ vay mượn, hợp tác kinh doanh và mua bán hàng hóa.

Kết luận

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 được xác định trước hết bằng dấu hiệu gian dối và thời điểm chiếm đoạt. Gian dối phải là thủ đoạn chủ động, có khả năng làm người bị hại tin sai sự thật và giao tài sản; thời điểm chiếm đoạt được xác định khi tài sản đã bị chuyển khỏi sự kiểm soát hợp pháp của chủ sở hữu hoặc người quản lý. Hai yếu tố này là trục phân tích trung tâm để định tội, phân biệt với tranh chấp dân sự và với các tội phạm chiếm đoạt khác.

Trong thực tiễn áp dụng, việc đánh giá phải dựa trên toàn bộ chứng cứ khách quan, đặc biệt là diễn biến trước khi giao tài sản, cách thức tạo dựng niềm tin và dấu hiệu thể hiện mục đích chiếm đoạt. Chỉ khi xác định đúng bản chất pháp lý của hành vi, việc xử lý mới bảo đảm tính nghiêm minh, thống nhất và thận trọng của pháp luật hình sự.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, Điều 174.
• Văn bản hướng dẫn và thực tiễn áp dụng về các tội xâm phạm sở hữu trong hệ thống tòa án và kiểm sát.
• Các bài viết chuyên khảo về cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên tạp chí pháp lý chuyên ngành.
• Tài liệu nghiên cứu về phân biệt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản và tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.