Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và ranh giới với tranh chấp dân sự

Khái quát về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Đặc trưng của tội danh này là người phạm tội ban đầu nhận tài sản một cách hợp pháp thông qua vay, mượn, thuê, nhận giữ, nhận đại lý hoặc hình thức hợp đồng khác, sau đó mới nảy sinh hành vi chiếm đoạt. Đây là dấu hiệu phân biệt quan trọng với các hành vi xâm phạm tài sản khác vốn ngay từ đầu đã mang ý chí chiếm đoạt. Trong thực tiễn xét xử, điểm mấu chốt không nằm ở việc có nợ hay không, mà nằm ở việc sau khi nhận tài sản, chủ thể có dùng thủ đoạn nhằm biến tài sản đó thành của mình hay không.

Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015 xác định nhiều biểu hiện chiếm đoạt, gồm: dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản; bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản; sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng trả lại; hoặc đến hạn trả tài sản mặc dù có khả năng, điều kiện nhưng cố tình không trả. Chính vì vậy, hành vi vi phạm nghĩa vụ thanh toán không mặc nhiên cấu thành tội phạm nếu thiếu các dấu hiệu chứng minh ý thức chiếm đoạt. Việc định tội đòi hỏi phải xem xét toàn bộ diễn biến trước, trong và sau thời điểm giao nhận tài sản.

Các yếu tố cấu thành cần chứng minh

1. Khách thể bị xâm phạm

Khách thể của tội phạm là quyền sở hữu tài sản của cá nhân, pháp nhân hoặc tổ chức. Hành vi phạm tội làm phát sinh thiệt hại hoặc nguy cơ thiệt hại đối với khả năng quản lý, chiếm hữu và định đoạt tài sản hợp pháp của chủ sở hữu. Trong nhiều vụ việc, tài sản được giao dựa trên lòng tin, quan hệ quen biết, giao kết hợp đồng hoặc sự tín nhiệm nghề nghiệp. Sự lạm dụng niềm tin này làm nên bản chất nguy hiểm của hành vi.

2. Mặt khách quan

Người phạm tội phải đã nhận được tài sản bằng phương thức hợp pháp rồi sau đó thực hiện một trong các hành vi chiếm đoạt được luật định. Dấu hiệu thường gặp là cố tình trốn tránh, cắt đứt liên lạc, tẩu tán tài sản, đem tài sản đi cầm cố, bán, chuyển nhượng trái cam kết hoặc dùng vào hoạt động trái pháp luật. Nếu chỉ chậm trả, gia hạn nợ, khó khăn tài chính nhưng vẫn hợp tác, thiện chí khắc phục thì chưa đủ căn cứ kết luận có tội. Việc đánh giá phải đặt trong tổng thể các tình tiết khách quan, không chỉ dựa vào một lời khai đơn lẻ.

3. Mặt chủ quan

Lỗi của người phạm tội là lỗi cố ý trực tiếp với mục đích chiếm đoạt. Ý chí chiếm đoạt thường được suy ra từ hành vi cụ thể sau khi nhận tài sản, chứ không chỉ từ lời nói ban đầu. Nếu người nhận tài sản thực sự rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán do biến động khách quan, vẫn liên hệ với bên cho vay, chủ động trả dần hoặc đề nghị xử lý nợ theo thỏa thuận, quan hệ đó nghiêng về dân sự. Ngược lại, khi có dấu hiệu tạo dựng lý do giả, che giấu nơi cư trú, chuyển dịch tài sản để né nghĩa vụ thì yếu tố hình sự trở nên rõ rệt.

4. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm theo quy định chung của Bộ luật Hình sự. Trong thực tiễn, chủ thể thường là cá nhân tham gia giao dịch dân sự, thương mại hoặc quan hệ tín nhiệm khác. Pháp nhân thương mại không phải chủ thể của tội danh này theo cấu trúc hiện hành của điều luật. Vì vậy, khi xử lý vụ việc phải tách bạch hành vi của cá nhân với trách nhiệm của tổ chức trong quan hệ nội bộ hoặc hợp đồng.

Ranh giới giữa trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự

Quan hệ dân sự phát sinh chủ yếu từ hợp đồng và nghĩa vụ tài sản. Việc chậm trả nợ, vi phạm thời hạn thanh toán, tranh chấp lãi suất, tranh chấp nghĩa vụ bảo đảm hoặc tranh chấp về chất lượng, số lượng tài sản trước hết được giải quyết theo cơ chế dân sự. Chỉ khi xuất hiện dấu hiệu chiếm đoạt, tức là ý định biến tài sản của người khác thành tài sản của mình trái pháp luật, vụ việc mới chuyển sang phạm vi hình sự. Do đó, cùng một hành vi “không trả tiền” nhưng bản chất pháp lý có thể hoàn toàn khác nhau.

Tiêu chí phân biệt quan trọng nhất là mục đích và hành vi sau khi nhận tài sản. Nếu người vay, mượn, thuê vẫn thừa nhận nghĩa vụ, còn khả năng trả, đang thương lượng gia hạn hoặc khắc phục hậu quả thì đây thường là tranh chấp dân sự. Nếu họ bỏ trốn, dùng giấy tờ giả, tẩu tán tài sản, bán tài sản không được phép hoặc cố ý không trả dù có khả năng, đó là những dấu hiệu điển hình của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Thực tiễn xét xử nhấn mạnh rằng cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được ý thức chiếm đoạt chứ không được suy diễn từ việc chậm thanh toán đơn thuần.

Một số trường hợp dễ nhầm lẫn là vay tiền làm ăn thua lỗ, thua bạc, đầu tư thất bại hoặc phát sinh rủi ro kinh doanh. Trong các tình huống này, nếu không chứng minh được thủ đoạn gian dối hoặc hành vi bỏ trốn nhằm chiếm đoạt, quan hệ vẫn nghiêng về dân sự. Ngược lại, nếu ngay từ đầu người nhận tiền dựng lên mục đích giả, sử dụng tài sản vào hành vi trái pháp luật hoặc cố tình cắt đứt liên lạc để chiếm đoạt thì không thể coi là tranh chấp hợp đồng thông thường. Cốt lõi của việc định danh là xác định ranh giới giữa “không thực hiện được nghĩa vụ” và “cố ý chiếm đoạt nghĩa vụ đó”.

Những dấu hiệu thường được coi là căn cứ hình sự

• Bỏ trốn sau khi nhận tài sản và né tránh nghĩa vụ trả lại.
• Dùng thủ đoạn gian dối để che giấu việc sử dụng hoặc chiếm giữ tài sản.
• Tự ý bán, cầm cố, chuyển nhượng, tẩu tán tài sản trái thỏa thuận.
• Đem tài sản sử dụng vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không còn khả năng hoàn trả.
• Đến hạn trả nhưng có khả năng thanh toán mà cố tình không trả.

Các dấu hiệu trên không tồn tại độc lập mà thường được xem xét cùng nhau. Một biểu hiện đơn lẻ chưa chắc đủ để buộc tội nếu không chứng minh được mối liên hệ với mục đích chiếm đoạt. Vì vậy, hồ sơ vụ việc cần thể hiện rõ thời điểm phát sinh ý chí phạm tội, tài liệu giao nhận, diễn biến liên lạc và hành vi xử lý tài sản sau khi nhận. Càng nhiều tình tiết khách quan xác nhận ý chí chiếm đoạt thì khả năng truy cứu trách nhiệm hình sự càng cao.

Hướng xử lý đúng khi phát sinh tranh chấp

Trước hết cần rà soát hợp đồng, biên nhận, sao kê, tin nhắn, email và các chứng cứ chứng minh việc giao tài sản, thời hạn trả, cam kết thanh toán và các lần yêu cầu thực hiện nghĩa vụ. Nếu thiếu yếu tố chiếm đoạt, người có quyền lợi nên lựa chọn con đường dân sự để yêu cầu thanh toán, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại hoặc xử lý tài sản bảo đảm. Cách tiếp cận này phù hợp nguyên tắc tôn trọng quyền tự do hợp đồng và bảo đảm an toàn pháp lý trong giao dịch. Ngược lại, khi đã có căn cứ về hành vi chiếm đoạt, việc tố giác tội phạm là cần thiết để bảo vệ quyền sở hữu.

Đối với cơ quan tiếp nhận tin báo, việc phân loại ban đầu phải hết sức thận trọng. Không được hình sự hóa quan hệ dân sự thuần túy, nhưng cũng không được coi mọi tranh chấp đòi nợ là dân sự nếu có dấu hiệu gian dối hoặc bỏ trốn. Sự chuẩn xác trong định danh pháp lý quyết định trực tiếp đến hiệu quả bảo vệ quyền lợi của bên bị hại và bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Đây là yêu cầu trung tâm trong thực hành tố tụng đối với nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu có nguồn gốc từ giao dịch tín nhiệm.

Kết luận

Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là một dạng tội phạm có ranh giới rất gần với tranh chấp dân sự, đặc biệt trong các quan hệ vay mượn, thuê mượn và giao nhận tài sản theo hợp đồng. Việc phân biệt phải dựa trên ý chí chiếm đoạt, hành vi sau khi nhận tài sản và chứng cứ thể hiện sự né tránh nghĩa vụ một cách có chủ đích. Khi chỉ là vi phạm nghĩa vụ trả nợ mà không có dấu hiệu chiếm đoạt, cơ chế dân sự là con đường xử lý phù hợp. Khi có thủ đoạn gian dối, bỏ trốn, tẩu tán hoặc sử dụng tài sản trái pháp luật dẫn đến không thể hoàn trả, trách nhiệm hình sự theo Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015 được đặt ra.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐTP ngày 30/12/2020 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Cổng thông tin pháp luật của Bộ Tư pháp, chuyên mục nghiên cứu - trao đổi về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.
• Cổng thông tin phổ biến, giáo dục pháp luật về một số vấn đề của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.
• Các bài phân tích nghiệp vụ pháp lý chuyên đề trên các tạp chí và cổng thông tin luật chuyên ngành.