Tổ chức đám cưới nhưng không đăng ký kết hôn: có phải ly hôn khi chia tay không?

Tổ chức đám cưới không làm phát sinh quan hệ vợ chồng hợp pháp

Việc tổ chức lễ cưới, ra mắt hai bên gia đình hoặc công khai chung sống với nhau chưa đủ để xác lập quan hệ hôn nhân theo pháp luật. Theo khoản 1 Điều 9 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, việc kết hôn phải được đăng ký và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện; nhà nước chỉ công nhận hôn nhân khi các bên đăng ký đúng thủ tục. Vì vậy, đám cưới mang ý nghĩa xã hội, phong tục, nghi lễ gia đình, nhưng không thay thế cho giấy chứng nhận kết hôn.

Hệ quả pháp lý của nguyên tắc này rất rõ ràng: nếu nam, nữ chung sống như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn thì quan hệ giữa họ không được coi là quan hệ hôn nhân hợp pháp. Trường hợp một bên hoặc cả hai bên cho rằng “đã cưới rồi nên đương nhiên là vợ chồng trước pháp luật” là không phù hợp với quy định hiện hành. Pháp luật hôn nhân và gia đình đặt trọng tâm vào đăng ký kết hôn, không đặt vào nghi thức tổ chức đám cưới.

Khi chia tay có phải làm thủ tục ly hôn không?

Câu trả lời là không, nếu hai người chỉ tổ chức đám cưới nhưng chưa đăng ký kết hôn. Theo khoản 1 Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn mà chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Đồng thời, theo khoản 2 Điều 53 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khi có yêu cầu Tòa án không giải quyết ly hôn mà tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng.

Nói cách khác, “ly hôn” chỉ đặt ra khi quan hệ hôn nhân hợp pháp đã được xác lập. Nếu chưa đăng ký kết hôn, Tòa án không chấm dứt một quan hệ vợ chồng hợp pháp vì về mặt pháp lý, quan hệ đó chưa hình thành. Khi phát sinh tranh chấp và một bên yêu cầu Tòa án giải quyết, hướng xử lý đúng là yêu cầu không công nhận quan hệ vợ chồng, không phải yêu cầu ly hôn.

Trường hợp được pháp luật công nhận ngoại lệ

Không phải mọi trường hợp chung sống không đăng ký kết hôn đều bị xử lý như nhau. Nghị quyết 35/2000/QH10 của Quốc hội về việc thi hành Luật Hôn nhân và gia đình 2000 vẫn dành ngoại lệ cho một số quan hệ hình thành trước thời điểm luật định, đặc biệt là các trường hợp được pháp luật chuyển tiếp công nhận. Tuy nhiên, với các quan hệ chung sống phát sinh sau thời điểm pháp luật đã yêu cầu đăng ký kết hôn, nguyên tắc chung vẫn là không công nhận quan hệ vợ chồng nếu không đăng ký.

Do đó, khi xem xét một cặp đôi có phải “ly hôn” hay không, phải xác định mốc thời gian chung sống, tình trạng đăng ký kết hôn và khả năng áp dụng quy định chuyển tiếp. Nếu không thuộc trường hợp ngoại lệ, Tòa án không giải quyết ly hôn mà chỉ giải quyết theo hướng xác định không có quan hệ vợ chồng hợp pháp.

Con chung, tài sản và nghĩa vụ được giải quyết thế nào?

Việc không công nhận quan hệ vợ chồng không đồng nghĩa với việc chấm dứt trách nhiệm đối với con chung và tài sản chung. Theo khoản 2 Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, quyền, nghĩa vụ đối với con được giải quyết theo quy định về quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con; nếu có tranh chấp thì Tòa án giải quyết vì lợi ích của trẻ em là ưu tiên hàng đầu. Vì vậy, dù không đăng ký kết hôn, cha mẹ vẫn phải thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, cấp dưỡng và bảo vệ quyền lợi của con.

Đối với tài sản, theo khoản 3 Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa các bên được giải quyết theo thỏa thuận; nếu không thỏa thuận được thì áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự và các quy định pháp luật có liên quan. Về bản chất, Tòa án không chia tài sản theo chế độ tài sản của vợ chồng, mà xem xét công sức đóng góp, nguồn gốc tài sản, chứng cứ sở hữu và quyền, nghĩa vụ dân sự phát sinh.

Trong thực tiễn, đây là điểm rất quan trọng. Một tài sản do một bên đứng tên, được tạo lập từ thu nhập riêng, thì nguyên tắc xử lý sẽ khác với tài sản cùng tạo lập, cùng quản lý hoặc cùng đóng góp bằng tiền, công sức. Vì vậy, người có yêu cầu cần chuẩn bị chứng cứ về nguồn tiền, giao dịch, giấy tờ mua bán, chuyển khoản, chứng từ vay mượn, và các dữ kiện thể hiện sự đóng góp thực tế của mình.

Thủ tục yêu cầu Tòa án giải quyết đúng cách

Khi hai người đã tổ chức đám cưới nhưng không đăng ký kết hôn và phát sinh tranh chấp, bên có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu Tòa án tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng. Hồ sơ thường bao gồm tài liệu chứng minh quá trình chung sống, giấy tờ nhân thân, chứng cứ về con chung, tài sản chung và các tài liệu liên quan đến tranh chấp cần giải quyết. Mục tiêu của yêu cầu này là xác định rõ tình trạng pháp lý của quan hệ và làm căn cứ xử lý các vấn đề hệ quả.

Trên phương diện tố tụng, người yêu cầu cần xác định đúng nội dung tranh chấp ngay từ đầu. Nếu nộp đơn xin ly hôn trong khi hai bên chưa đăng ký kết hôn, yêu cầu đó sẽ không phù hợp với bản chất pháp lý của quan hệ. Ngược lại, nếu yêu cầu tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng, Tòa án sẽ xem xét các vấn đề phát sinh về con và tài sản theo đúng khuôn khổ luật định.

Kết luận pháp lý

Đám cưới chỉ là nghi lễ xã hội; đăng ký kết hôn mới là căn cứ làm phát sinh quan hệ vợ chồng hợp pháp theo pháp luật Việt Nam. Vì vậy, nếu đã tổ chức đám cưới nhưng chưa đăng ký kết hôn, khi chia tay không làm thủ tục ly hôn, mà yêu cầu Tòa án không công nhận quan hệ vợ chồng theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Tuy nhiên, quyền lợi của con chung, việc chia tài sản và xử lý nghĩa vụ dân sự vẫn được giải quyết theo các quy định tương ứng của pháp luật hiện hành.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Nghị quyết 35/2000/QH10 của Quốc hội về việc thi hành Luật Hôn nhân và gia đình.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Luật Hộ tịch 2014.