Tiền trúng thưởng xổ số trong thời kỳ hôn nhân: tài sản chung hay riêng?

Khái quát pháp lý về tiền trúng thưởng xổ số trong hôn nhân

Tiền trúng thưởng xổ số là khoản lợi ích bằng tiền phát sinh từ việc sở hữu vé số hợp lệ và kết quả quay thưởng hợp pháp. Trong quan hệ hôn nhân, việc xác định khoản tiền này là tài sản chung hay tài sản riêng không dựa vào cảm nhận chủ quan, mà phải căn cứ vào chế độ tài sản của vợ chồng do luật định. Vấn đề trọng tâm là thời điểm trúng thưởng và căn cứ tạo lập khoản tiền đó.

Pháp luật hôn nhân và gia đình hiện hành xác định tài sản chung của vợ chồng theo nguyên tắc bao quát các khoản thu nhập hợp pháp phát sinh trong thời kỳ hôn nhân. Vì vậy, tiền trúng thưởng xổ số không được xem là một ngoại lệ mặc nhiên thuộc tài sản riêng, trừ khi có căn cứ pháp lý rõ ràng chứng minh điều ngược lại.

Cơ sở pháp lý để xác định tiền trúng thưởng xổ số là tài sản chung

Theo khoản 1 Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra; thu nhập do lao động; hoạt động sản xuất, kinh doanh; hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân, trừ trường hợp được quy định tại khoản 1 Điều 40 của Luật này; tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung và tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung.

Cụ thể hóa quy định này, khoản 1 Điều 9 Nghị định 126/2014/NĐ-CP quy định thu nhập hợp pháp khác của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân bao gồm tiền thưởng, tiền trúng thưởng xổ số, tiền trợ cấp, tiền bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật và các khoản thu nhập hợp pháp khác. Như vậy, tiền trúng thưởng xổ số được pháp luật xác định trực tiếp là một dạng thu nhập hợp pháp khác, thuộc khối tài sản chung nếu phát sinh trong thời kỳ hôn nhân.

Cách hiểu này phù hợp với cấu trúc của Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, bởi tiền trúng thưởng xổ số không phải tài sản có trước khi kết hôn, không phải tài sản được thừa kế riêng, không phải tài sản được tặng cho riêng, và cũng không mặc nhiên thuộc nhóm tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu. Do đó, khi vé số được mua và giải thưởng được xác lập trong thời kỳ hôn nhân, khoản tiền trúng thưởng là tài sản chung của vợ chồng.

Trường hợp nào tiền trúng thưởng xổ số được coi là tài sản riêng

Mặc dù nguyên tắc chung là tài sản chung, pháp luật vẫn ghi nhận một số trường hợp loại trừ. Trường hợp thứ nhất là vé số được mua bằng tài sản riêng đã được xác lập rõ ràng trước đó và vợ chồng có thỏa thuận hợp pháp về việc giữ riêng khoản tiền trúng thưởng. Trường hợp này phải được chứng minh bằng căn cứ cụ thể, không thể suy đoán từ việc một người trực tiếp cầm vé số hoặc đứng tên nhận tiền.

Trường hợp thứ hai là vợ chồng đã thực hiện chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân theo quy định tại Điều 38, Điều 39 và Điều 40 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014; sau khi chia, phần tài sản thuộc người nào thì người đó có quyền định đoạt đối với phần tài sản riêng của mình. Nếu sau thời điểm chia riêng mà một bên dùng phần tài sản riêng đó để mua vé số, khoản trúng thưởng phát sinh từ nguồn tài sản riêng đã được tách biệt sẽ gắn với việc chứng minh nguồn gốc và nội dung thỏa thuận tương ứng.

Trường hợp thứ ba là vợ chồng có thỏa thuận chế độ tài sản khác theo luật định trước khi kết hôn hoặc có thỏa thuận hợp pháp trong thời kỳ hôn nhân làm thay đổi chế độ sở hữu đối với khoản trúng thưởng. Tuy nhiên, thỏa thuận này phải đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự và không được trái với nguyên tắc chung của chế độ tài sản vợ chồng.

Ý nghĩa của thời điểm mua vé số và thời điểm nhận thưởng

Thời điểm pháp lý quan trọng nhất là thời điểm phát sinh quyền đối với khoản trúng thưởng. Nếu vé số được mua trong thời kỳ hôn nhân, giải thưởng được xác lập từ vé số đó thì khoản tiền trúng thưởng thuộc khối tài sản chung, dù một người đứng tên lĩnh thưởng hay trực tiếp giữ vé số. Việc ai là người thực hiện hành vi mua vé số không làm thay đổi bản chất tài sản nếu việc mua vé diễn ra trong thời kỳ hôn nhân bằng nguồn tiền chung hoặc không chứng minh được là tiền riêng.

Nếu vé số được mua trước khi kết hôn nhưng kết quả trúng thưởng chỉ phát sinh sau khi kết hôn, cần xem xét bản chất quyền tài sản gắn với tấm vé số đã hình thành từ thời điểm nào. Trong thực tiễn áp dụng, khi quyền trúng thưởng gắn với vé số hợp lệ đã được xác lập trong thời kỳ hôn nhân, khoản tiền trúng thưởng vẫn thường được xác định theo quy tắc tài sản chung, trừ khi có căn cứ đặc biệt chứng minh nguồn gốc và thỏa thuận riêng.

Hệ quả pháp lý khi chia tài sản hoặc giải quyết ly hôn

Khi ly hôn, tiền trúng thưởng xổ số là một phần của khối tài sản chung phải được xem xét để chia theo nguyên tắc quy định tại Điều 59 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Việc chia không chỉ dựa vào tỷ lệ đóng góp, mà còn phải tính đến hoàn cảnh của mỗi bên, công sức đóng góp của vợ chồng vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung, lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng nếu có.

Nếu khoản tiền trúng thưởng đã được dùng để mua tài sản khác như nhà, đất, xe hoặc đầu tư kinh doanh, tài sản mới hình thành từ nguồn tiền đó vẫn có thể bị coi là tài sản chung nếu không có thỏa thuận tách bạch rõ ràng. Do vậy, người giữ tiền hoặc người đứng tên tài sản không được mặc nhiên xác lập quyền sở hữu riêng chỉ bằng hình thức quản lý thực tế.

Trong trường hợp có tranh chấp, nghĩa vụ chứng minh nguồn gốc tài sản và căn cứ loại trừ tài sản chung thuộc về bên cho rằng đó là tài sản riêng. Nếu không chứng minh được, cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ áp dụng nguyên tắc tài sản chung theo luật định.

Nhận định pháp lý

Về bản chất pháp lý, tiền trúng thưởng xổ số trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung của vợ chồng theo khoản 1 Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và khoản 1 Điều 9 Nghị định 126/2014/NĐ-CP. Đây là cách xác định thống nhất với nguyên tắc pháp luật hiện hành về thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân.

Chỉ khi có căn cứ pháp lý rõ ràng như thỏa thuận tài sản, chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, hoặc chứng minh nguồn tiền riêng hợp lệ và sự tách bạch về quyền tài sản, khoản tiền trúng thưởng mới được xem xét là tài sản riêng. Vì vậy, trong quan hệ vợ chồng, việc lưu giữ chứng từ, thỏa thuận và xác lập nguồn tiền ngay từ đầu có ý nghĩa quyết định khi phát sinh tranh chấp.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
• Nghị định 126/2014/NĐ-CP của Chính phủ.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị quyết 02/2000/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao.
• Các tài liệu hướng dẫn, bình luận pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng và thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân.