Tiền bảo hiểm nhân thọ có phải là di sản thừa kế không?

Tiền bảo hiểm nhân thọ và bản chất pháp lý của khoản chi trả

Trong quan hệ bảo hiểm nhân thọ, khoản tiền mà doanh nghiệp bảo hiểm chi trả khi xảy ra sự kiện bảo hiểm không tự động trở thành di sản của người đã chết. Về bản chất, đây là khoản tiền phát sinh từ hợp đồng bảo hiểm, và việc chi trả được quyết định trước hết bởi nội dung hợp đồng, đặc biệt là thỏa thuận về người thụ hưởng. Cách xác định này phù hợp với cơ chế bảo vệ ý chí của bên mua bảo hiểm và nguyên tắc tự do cam kết, thỏa thuận trong giao kết dân sự.

Pháp luật hiện hành xác lập rõ khái niệm người thụ hưởng là tổ chức, cá nhân được bên mua bảo hiểm hoặc người được bảo hiểm chỉ định để nhận tiền bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm. Theo khoản 26 Điều 4 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, người thụ hưởng là chủ thể nhận tiền bảo hiểm theo hợp đồng, không phải mặc nhiên là người thừa kế của người chết. Vì vậy, không thể đồng nhất tiền bảo hiểm nhân thọ với di sản thừa kế trong mọi trường hợp.

Khi nào tiền bảo hiểm nhân thọ không phải là di sản thừa kế?

Trường hợp hợp đồng bảo hiểm đã chỉ định hợp lệ người thụ hưởng, khoản tiền bảo hiểm được doanh nghiệp bảo hiểm thanh toán trực tiếp cho người thụ hưởng theo thỏa thuận. Khi đó, số tiền này không nhập vào khối di sản để chia thừa kế, vì nó đã được “định hướng” từ trước cho một chủ thể cụ thể bằng hợp đồng. Đây là trường hợp phổ biến nhất trong thực tiễn bảo hiểm nhân thọ.

Cách hiểu này phù hợp với quy định tại Điều 41 và Điều 44 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 về người thụ hưởng, quyền chỉ định và quyền thay đổi người thụ hưởng theo thỏa thuận trong hợp đồng. Khi hợp đồng có hiệu lực và người thụ hưởng tồn tại hợp pháp vào thời điểm phát sinh quyền bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm có nghĩa vụ chi trả theo đúng chỉ định. Những người thừa kế khác không có quyền yêu cầu chia khoản tiền đó như một phần di sản của người chết.

Khi nào tiền bảo hiểm nhân thọ trở thành di sản thừa kế?

Tiền bảo hiểm nhân thọ được xem xét là di sản thừa kế khi hợp đồng không chỉ định người thụ hưởng, hoặc người thụ hưởng chết trước, chết cùng thời điểm với người được bảo hiểm mà không có chỉ định thay thế hợp lệ, hoặc người thụ hưởng từ chối nhận quyền lợi theo điều kiện pháp luật cho phép. Trong các tình huống đó, khoản tiền bảo hiểm không còn gắn với một chủ thể nhận trực tiếp theo hợp đồng và phải được xử lý như một phần tài sản để lại của người chết. Khi đó, di sản được chia theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Về cơ sở chia thừa kế, Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015 xác định cá nhân có quyền để lại di sản của mình cho người khác; Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 quy định di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Nếu khoản tiền bảo hiểm đã nhập vào khối di sản, việc phân chia sẽ thực hiện theo Điều 650 và Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, với hàng thừa kế theo quy định của pháp luật.

Trường hợp người thụ hưởng bị loại trừ hoặc không được nhận tiền bảo hiểm

Không phải mọi người được chỉ định đều đương nhiên nhận được tiền bảo hiểm. Nếu người thụ hưởng bị pháp luật loại trừ quyền hưởng do cố ý gây ra cái chết của người được bảo hiểm, khoản quyền lợi đó không được thanh toán cho chính người này. Theo nguyên tắc của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 và các quy định liên quan của Bộ luật Dân sự 2015 về thừa kế và đạo đức công cộng, hành vi xâm hại tính mạng người được bảo hiểm làm mất cơ sở để hưởng quyền lợi từ hợp đồng.

Trong trường hợp quyền lợi bảo hiểm không thể thanh toán cho người thụ hưởng đã bị loại trừ hoặc không còn tồn tại, việc xử lý tiếp theo phải căn cứ vào hợp đồng và quy định pháp luật áp dụng cho từng trường hợp cụ thể. Nếu không còn người thụ hưởng hợp lệ, khoản tiền sẽ được xem xét nhập vào di sản của người chết để giải quyết theo chế độ thừa kế. Cách xử lý này bảo đảm cả ý chí của bên mua bảo hiểm lẫn trật tự pháp lý về thừa kế.

Cách xác định trong thực tiễn tranh chấp

Khi phát sinh tranh chấp, bước đầu tiên là kiểm tra hợp đồng bảo hiểm: có chỉ định người thụ hưởng hay không, có sửa đổi, thay thế người thụ hưởng hay không, và người thụ hưởng còn tồn tại tại thời điểm phát sinh quyền yêu cầu chi trả hay không. Sau đó cần đối chiếu với giấy chứng tử, hồ sơ giải quyết quyền lợi bảo hiểm và các tài liệu thể hiện ý chí của bên mua bảo hiểm. Đây là những dữ kiện quyết định việc khoản tiền thuộc về người thụ hưởng hay nhập vào di sản.

Nếu hợp đồng có người thụ hưởng hợp lệ, tòa án và cơ quan giải quyết tranh chấp thường xác định khoản tiền bảo hiểm không phải di sản. Nếu không có người thụ hưởng hợp lệ, tiền bảo hiểm được đưa vào khối di sản và chia theo di chúc hoặc theo pháp luật. Trên thực tế, việc nhầm lẫn giữa “tiền bảo hiểm” và “tài sản của người chết” là nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp giữa người thân trong gia đình.

Kết luận pháp lý

Tiền bảo hiểm nhân thọ không đương nhiên là di sản thừa kế. Chỉ khi hợp đồng không chỉ định được người thụ hưởng hợp lệ, hoặc người thụ hưởng không còn đủ điều kiện nhận quyền lợi theo quy định, khoản tiền này mới được xem xét nhập vào di sản để chia thừa kế. Ngược lại, nếu người thụ hưởng đã được chỉ định hợp lệ, khoản tiền đó thuộc quyền của người thụ hưởng và không chia theo hàng thừa kế.

Vì vậy, để xác định chính xác, cần ưu tiên đọc hợp đồng bảo hiểm và đối chiếu với các quy định của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, Bộ luật Dân sự 2015 và nội dung chỉ định người thụ hưởng cụ thể trong từng hồ sơ. Đây là cách tiếp cận đúng về mặt pháp lý và hạn chế rủi ro tranh chấp di sản trong thực tiễn.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 609, Điều 612, Điều 650, Điều 651.
• Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, khoản 26 Điều 4; Điều 41; Điều 44.
• Hồ sơ hợp đồng bảo hiểm nhân thọ và điều khoản về người thụ hưởng trong từng sản phẩm bảo hiểm.
• Thực tiễn xét xử và hướng dẫn áp dụng pháp luật về quyền lợi bảo hiểm khi người được bảo hiểm chết.