Thực phẩm bảo vệ sức khỏe: điều kiện kinh doanh và quảng cáo sai

Khái quát về thực phẩm bảo vệ sức khỏe trong pháp luật an toàn thực phẩm

Thực phẩm bảo vệ sức khỏe là nhóm sản phẩm thuộc phạm vi quản lý chuyên ngành về an toàn thực phẩm, không phải là thuốc và không được sử dụng với mục đích thay thế thuốc chữa bệnh. Đặc điểm pháp lý này chi phối toàn bộ yêu cầu đối với sản xuất, lưu thông, công bố và quảng cáo sản phẩm. Vì liên quan trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng, pháp luật đặt ra cơ chế quản lý chặt hơn so với hàng hóa thông thường.

Trong thực tiễn, nhiều vi phạm phát sinh từ việc nhầm lẫn giữa công dụng hỗ trợ của thực phẩm bảo vệ sức khỏe với tác dụng điều trị của thuốc. Sự nhầm lẫn này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng mà còn làm sai lệch cạnh tranh trên thị trường. Do đó, mọi hoạt động kinh doanh đối với nhóm sản phẩm này phải được đánh giá đồng thời dưới góc độ điều kiện kinh doanh và nghĩa vụ thông tin trung thực.

Điều kiện kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe

1. Điều kiện về đăng ký kinh doanh và ngành nghề

Tổ chức, cá nhân muốn kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải có đăng ký kinh doanh phù hợp với ngành nghề thực phẩm. Đây là điều kiện nền tảng để xác lập tư cách chủ thể kinh doanh hợp pháp và là căn cứ cho việc thực hiện các thủ tục chuyên ngành tiếp theo. Nếu chủ thể chưa đăng ký đúng ngành nghề, việc kinh doanh sẽ không đáp ứng yêu cầu pháp lý về điều kiện kinh doanh có điều kiện.

Trên thực tế, với hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, việc bổ sung ngành nghề phải được thực hiện trước khi triển khai hoạt động phân phối, bán lẻ hoặc đưa sản phẩm ra thị trường. Cách tiếp cận này phù hợp với logic quản lý rủi ro trong lĩnh vực thực phẩm, nơi tính hợp pháp của chủ thể là điều kiện tiên quyết cho mọi giấy phép chuyên ngành khác.

2. Điều kiện về công bố sản phẩm

Đối với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm phải được đăng ký bản công bố trước khi lưu thông trên thị trường, theo khoản 1 Điều 6 Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Quy định này nhằm bảo đảm sản phẩm đã được đánh giá tối thiểu về thành phần, chỉ tiêu an toàn và thông tin công bố. Đây là một trong những bước quan trọng nhất để phân biệt hàng hóa hợp pháp với hàng hóa chưa đủ điều kiện lưu hành.

Với sản phẩm nhập khẩu hoặc sản phẩm do cơ sở trong nước sản xuất, hồ sơ công bố và cơ quan tiếp nhận có thể khác nhau tùy trường hợp, nhưng nguyên tắc chung là không được kinh doanh khi chưa hoàn thành thủ tục công bố theo quy định. Nếu thiếu bước này, sản phẩm có nguy cơ bị xử lý là hàng hóa lưu thông không đúng quy định chuyên ngành.

3. Điều kiện về cơ sở sản xuất và GMP

Từ ngày 01/7/2019, cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải áp dụng Thực hành sản xuất tốt (GMP) theo khoản 3 Điều 28 Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Đây là yêu cầu trọng tâm nhằm kiểm soát điều kiện sản xuất, quy trình vệ sinh, chất lượng nguyên liệu và khả năng truy xuất nguồn gốc. Việc áp dụng GMP thể hiện mức độ kiểm soát cao hơn so với các loại hình sản xuất thực phẩm thông thường.

Điều kiện GMP gắn với yêu cầu về nhà xưởng, thiết bị, con người, quy trình và hệ thống quản lý chất lượng. Theo đó, cơ sở không chỉ cần có mặt bằng và phương tiện phù hợp mà còn phải duy trì trạng thái kiểm soát ổn định trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Nếu không đáp ứng chuẩn GMP, cơ sở sản xuất không đủ điều kiện đối với nhóm sản phẩm này.

4. Điều kiện về an toàn thực phẩm, hồ sơ và nguồn gốc sản phẩm

Cơ sở kinh doanh phải bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm, lưu giữ hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu, quá trình sản xuất, nhập khẩu và phân phối. Các yêu cầu này nhằm bảo đảm tính minh bạch và khả năng truy cứu trách nhiệm khi có sự cố về chất lượng hoặc an toàn. Đây cũng là cơ sở để cơ quan quản lý kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm.

Về mặt quản trị tuân thủ, doanh nghiệp cần tổ chức lưu trữ hồ sơ lô hàng, hóa đơn chứng từ, tài liệu công bố và tài liệu chất lượng sản phẩm. Việc thiếu hồ sơ không chỉ làm suy yếu khả năng chứng minh tính hợp pháp của hàng hóa mà còn làm tăng nguy cơ bị xử phạt khi kiểm tra chuyên ngành.

Các hành vi quảng cáo sai đối với thực phẩm bảo vệ sức khỏe

1. Quảng cáo gây hiểu nhầm là thuốc hoặc có tác dụng chữa bệnh

Hành vi phổ biến nhất là quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe như thuốc chữa bệnh, thuốc điều trị hoặc sản phẩm có tác dụng đặc trị. Cách thể hiện này làm sai lệch bản chất pháp lý của sản phẩm và vi phạm nguyên tắc thông tin trung thực đối với hàng hóa. Khi nội dung quảng cáo tạo ấn tượng rằng sản phẩm có thể thay thế phác đồ điều trị, đó là dấu hiệu điển hình của quảng cáo sai.

Việc sử dụng các cụm từ như “điều trị dứt điểm”, “chữa khỏi”, “thay thế thuốc”, “hết bệnh sau một liệu trình” thường là biểu hiện của việc vượt quá công dụng được công bố. Trong lĩnh vực này, mọi tuyên bố về tác dụng đều phải bám sát nội dung công bố và tài liệu hợp pháp đã được cơ quan có thẩm quyền chấp nhận.

2. Quảng cáo vượt quá nội dung đã công bố

Thực phẩm bảo vệ sức khỏe chỉ được quảng cáo đúng với bản chất, thành phần và công dụng đã được công bố. Nếu nội dung truyền thông làm tăng mức độ tác dụng, bổ sung công dụng mới hoặc đưa ra cam kết kết quả không có cơ sở, hành vi đó được xem là quảng cáo sai lệch. Đây là dạng vi phạm thường gặp trên mạng xã hội, livestream và các nền tảng thương mại điện tử.

Doanh nghiệp và cá nhân kinh doanh phải kiểm soát chặt nội dung hình ảnh, video, lời dẫn và phụ đề. Chỉ cần một chi tiết tạo hiểu nhầm về tác dụng điều trị cũng có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý. Vì vậy, việc thẩm định nội dung quảng cáo trước khi công bố là yêu cầu tuân thủ bắt buộc trong thực tiễn.

3. Quảng cáo thiếu cảnh báo bắt buộc hoặc sử dụng người có uy tín để tạo niềm tin sai lệch

Trong quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khỏe, việc không nêu rõ cảnh báo “Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh” là dấu hiệu vi phạm rất điển hình. Cảnh báo này có ý nghĩa pháp lý nhằm bảo đảm người tiêu dùng nhận biết đúng giới hạn công dụng của sản phẩm. Thiếu cảnh báo hoặc trình bày mờ nhạt đều làm giảm tính minh bạch của quảng cáo.

Hành vi mời bác sĩ, dược sĩ, người nổi tiếng hoặc người có ảnh hưởng để xác nhận công dụng theo hướng tạo uy tín quá mức cũng có thể dẫn đến quảng cáo sai. Khi thông điệp khiến người xem tin rằng hiệu quả sản phẩm đã được bảo chứng như thuốc hoặc như kết quả y khoa, nội dung đó đã vượt ra ngoài ranh giới quảng cáo hợp pháp.

4. Quảng cáo bằng thông tin giả mạo về nguồn gốc, kiểm nghiệm, chứng nhận

Một số trường hợp sử dụng thông tin kiểm nghiệm, giấy chứng nhận, thành phần, nguồn gốc hoặc xuất xứ không đúng thực tế để tăng sức mua. Đây là hành vi xâm hại trực tiếp tính xác thực của thông tin hàng hóa và có thể kéo theo nhiều chế tài hành chính, dân sự hoặc hình sự tùy tính chất, mức độ. Đối với sản phẩm liên quan đến sức khỏe, yêu cầu trung thực trong quảng cáo có mức độ nghiêm ngặt đặc biệt.

Nếu quảng cáo viện dẫn “được bộ y tế kiểm chứng”, “được cơ quan y tế cấp phép hiệu quả”, hoặc “đã thử nghiệm lâm sàng” nhưng không có hồ sơ hợp pháp tương ứng, thì đó là biểu hiện rõ của việc cung cấp thông tin sai sự thật. Trong thực tiễn thanh tra, đây là nhóm vi phạm thường bị xử lý nặng do trực tiếp tác động đến quyết định mua hàng của người tiêu dùng.

Hệ quả pháp lý và cơ chế xử lý vi phạm

Khi vi phạm điều kiện kinh doanh hoặc quảng cáo sai, tổ chức, cá nhân có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, buộc cải chính thông tin, buộc tháo gỡ quảng cáo và áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả khác. Tùy trường hợp, cơ quan quản lý còn có thể đình chỉ lưu thông sản phẩm hoặc thu hồi sản phẩm vi phạm. Cơ chế xử lý này phản ánh nguyên tắc ưu tiên bảo vệ sức khỏe cộng đồng và bảo vệ trật tự thị trường.

Trong những trường hợp có yếu tố gian dối nghiêm trọng, hành vi còn có thể bị xem xét dưới góc độ trách nhiệm pháp lý khác ngoài xử phạt hành chính. Do đó, doanh nghiệp không chỉ cần tuân thủ quy định về hồ sơ mà còn phải kiểm soát toàn bộ chuỗi truyền thông, từ nhãn hàng, website, fanpage đến hoạt động của cộng tác viên bán hàng. Việc phân quyền nội dung và kiểm tra pháp lý trước khi quảng bá là yêu cầu quản trị rủi ro thiết yếu.

Yêu cầu tuân thủ dành cho doanh nghiệp và người kinh doanh

Để hạn chế rủi ro pháp lý, chủ thể kinh doanh cần xây dựng quy trình kiểm soát ba lớp: điều kiện pháp lý của cơ sở, tính hợp pháp của sản phẩm và tính trung thực của quảng cáo. Mỗi lớp đều có vai trò độc lập nhưng liên kết chặt chẽ với nhau trong toàn bộ vòng đời sản phẩm. Khi một mắt xích bị thiếu, toàn bộ hoạt động kinh doanh có thể bị coi là không tuân thủ.

Doanh nghiệp nên rà soát định kỳ hồ sơ công bố, hồ sơ GMP, hợp đồng phân phối, nội dung quảng cáo và hoạt động của bên thứ ba tham gia bán hàng. Đối với kênh số, cần đặc biệt chú ý đến nội dung do KOL, affiliate hoặc đại lý tự đăng tải, vì đây là nguồn phát sinh vi phạm phổ biến. Kiểm soát trước vẫn là biện pháp hiệu quả hơn nhiều so với xử lý hậu quả sau khi bị phản ánh hoặc kiểm tra.

Tài liệu tham khảo

• Nghị định 15/2018/NĐ-CP của Chính phủ.
• Luật An toàn thực phẩm 2010.
• Thông tư 43/2014/TT-BYT của Bộ Y tế về quản lý thực phẩm chức năng.
• Hướng dẫn thực hành sản xuất tốt (GMP) trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe của Bộ Y tế.
• Tài liệu hướng dẫn và thủ tục công bố sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe của Cục An toàn thực phẩm.