Thư viện và quyền tiếp cận tài nguyên thông tin

Cơ sở pháp lý của quyền tiếp cận tài nguyên thông tin

Quyền tiếp cận tài nguyên thông tin trong thư viện là một bộ phận quan trọng của quyền con người, quyền công dân trong nhà nước pháp quyền. Theo khoản 3 Điều 25 Hiến pháp 2013, công dân có quyền tiếp cận thông tin, quyền này được Hiến pháp ghi nhận như một bảo đảm hiến định cho tự do tìm kiếm và thụ hưởng thông tin.

Luật Tiếp cận thông tin 2016 cụ thể hóa quyền này đối với việc tiếp cận thông tin do cơ quan nhà nước tạo ra, nắm giữ hoặc quản lý. Theo khoản 1 Điều 1 Luật Tiếp cận thông tin 2016, luật quy định về việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân, nguyên tắc, trình tự, thủ tục thực hiện quyền này và trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin.

Trong lĩnh vực thư viện, Luật Thư viện 2019 là văn bản trung tâm điều chỉnh quyền tiếp cận, sử dụng tài nguyên thông tin và dịch vụ thư viện. Theo khoản 1 Điều 4 Luật Thư viện 2019, thư viện được tổ chức, hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu, giải trí, phát triển văn hóa của người sử dụng; theo khoản 1 Điều 42 Luật Thư viện 2019, người sử dụng thư viện được sử dụng thư viện, tiếp cận và sử dụng tài nguyên thông tin, tiện ích thư viện phù hợp với nội quy thư viện và pháp luật có liên quan.

Khái niệm tài nguyên thông tin và ý nghĩa pháp lý

Trong pháp luật thư viện, tài nguyên thông tin là đối tượng trung tâm của quyền tiếp cận. Luật Thư viện 2019 xác lập cách tiếp cận theo hướng rộng, bao gồm tài liệu in, tài liệu số, tài nguyên nghe nhìn, cơ sở dữ liệu và các dạng tài nguyên khác được thư viện thu thập, bảo quản, tổ chức khai thác. Cách thiết kế này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình thư viện truyền thống sang thư viện số và môi trường học tập mở.

Ý nghĩa pháp lý của việc bảo đảm tài nguyên thông tin không chỉ nằm ở quyền đọc hoặc mượn tài liệu. Nó còn gắn với quyền được tra cứu, sao chép trong phạm vi cho phép, được hướng dẫn kỹ năng tìm kiếm thông tin, và được hỗ trợ tiếp cận nguồn tri thức phục vụ học tập suốt đời. Do đó, thư viện không đơn thuần là nơi lưu giữ tài liệu mà là thiết chế bảo đảm quyền tiếp cận tri thức trong xã hội.

Chủ thể được bảo đảm quyền và phạm vi hưởng thụ dịch vụ thư viện

Luật Thư viện 2019 xác định người sử dụng thư viện là chủ thể trung tâm của cơ chế bảo đảm quyền. Theo khoản 1 Điều 42 Luật Thư viện 2019, người sử dụng thư viện được sử dụng thư viện, tiếp cận, sử dụng tài nguyên thông tin và tiện ích thư viện theo nội quy, pháp luật về sở hữu trí tuệ, bảo vệ bí mật nhà nước và quy định khác có liên quan.

Đối với thư viện công lập, luật còn thiết lập nhóm dịch vụ miễn phí nhằm bảo đảm khả năng tiếp cận bình đẳng. Theo khoản 2 Điều 42 Luật Thư viện 2019, người sử dụng thư viện được miễn phí khi sử dụng tài nguyên thông tin tại thư viện, mượn theo thời hạn quy định, tra cứu thông tin trên không gian mạng, tiếp nhận thông tin qua hệ thống tra cứu và được giúp đỡ, tư vấn tìm kiếm tài nguyên thông tin phù hợp.

Quy định này cho thấy quyền tiếp cận tài nguyên thông tin không bị giới hạn ở nhóm người có điều kiện kinh tế cao. Thư viện công lập có vai trò bù đắp bất bình đẳng thông tin, hỗ trợ người học, nhà nghiên cứu, người lao động và cộng đồng dân cư tiếp cận tri thức công bằng hơn.

Giới hạn pháp lý đối với quyền tiếp cận tài nguyên thông tin

Quyền tiếp cận tài nguyên thông tin không phải là quyền tuyệt đối. Pháp luật đặt ra các giới hạn nhằm bảo vệ sở hữu trí tuệ, bí mật nhà nước, trật tự công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Theo khoản 1 Điều 42 Luật Thư viện 2019, việc sử dụng tài nguyên thông tin phải phù hợp với nội quy thư viện, pháp luật về sở hữu trí tuệ, bảo vệ bí mật nhà nước và quy định pháp luật có liên quan.

Luật Thư viện 2019 cũng ghi nhận nhóm tài nguyên thông tin hạn chế sử dụng. Theo khoản 1 Điều 31 Luật Thư viện 2019, tài nguyên thông tin hạn chế sử dụng bao gồm tài nguyên có nội dung nếu sử dụng rộng rãi có thể ảnh hưởng đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân; tài nguyên thuộc bí mật nhà nước hoặc hạn chế tiếp cận theo pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước, tiếp cận thông tin, lưu trữ; bản gốc tài liệu cổ, quý hiếm, di sản văn hóa đang lưu giữ trong thư viện; và bản gốc tài liệu bị hư hỏng.

Về quyền tác giả, việc sao chép, số hóa, cung cấp tài liệu phải tuân thủ Luật Sở hữu trí tuệ 2005, đã được sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019 và 2022. Thư viện được khai thác tài nguyên thông tin nhưng không được vượt qua giới hạn pháp luật về khai thác, sử dụng tác phẩm, đặc biệt đối với tài liệu chưa thuộc phạm vi sử dụng hợp pháp hoặc chưa hết thời hạn bảo hộ.

Trách nhiệm của thư viện trong bảo đảm quyền tiếp cận thông tin

Thư viện có nghĩa vụ tổ chức, bảo quản, cung cấp và hướng dẫn người sử dụng tiếp cận tài nguyên thông tin theo đúng chức năng. Theo khoản 1 Điều 5 Luật Thư viện 2019, hoạt động thư viện phải bảo đảm phát triển văn hóa đọc, học tập suốt đời, tiếp cận thông tin và tri thức cho mọi người. Đây là nguyên tắc nền tảng chi phối việc xây dựng bộ sưu tập, biên mục, tra cứu, phục vụ bạn đọc và phát triển thư viện số.

Trong thực tiễn quản trị, thư viện phải thiết lập nội quy rõ ràng, công khai dịch vụ, thời hạn mượn trả, điều kiện sử dụng phòng đọc, cơ sở dữ liệu và thiết bị tra cứu. Đồng thời, thư viện cần có cơ chế bảo mật dữ liệu người dùng, nhất là khi hoạt động trên nền tảng số, vì dữ liệu tra cứu, lịch sử mượn và thông tin tài khoản có thể liên quan đến quyền riêng tư của người sử dụng.

Đối với thư viện công lập, trách nhiệm bảo đảm tiếp cận còn gắn với yêu cầu phục vụ công bằng cho người yếu thế. Việc hỗ trợ người khuyết tật, trẻ em, người cao tuổi, người ở vùng sâu, vùng xa hoặc người gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ là biểu hiện cụ thể của nguyên tắc bình đẳng trong tiếp cận tài nguyên thông tin.

Thư viện số và xu hướng mở rộng quyền tiếp cận tri thức

Chuyển đổi số làm thay đổi phương thức thực hiện quyền tiếp cận tài nguyên thông tin. Thư viện số, cơ sở dữ liệu điện tử và hệ thống tra cứu trực tuyến mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận tri thức vượt ra ngoài không gian vật lý của thư viện. Quyền tiếp cận vì vậy không còn gắn chặt với việc đến trực tiếp phòng đọc mà được thực hiện thông qua thiết bị số, tài khoản truy cập và hạ tầng kết nối.

Tuy nhiên, mở rộng không gian tiếp cận cũng làm tăng yêu cầu tuân thủ pháp luật. Thư viện phải cân bằng giữa tính mở của thông tin và yêu cầu kiểm soát nội dung hạn chế tiếp cận, đồng thời bảo đảm an toàn dữ liệu, an ninh mạng và quyền tác giả. Cân bằng này là điều kiện để thư viện số phát triển bền vững và hợp hiến, hợp pháp.

Giá trị xã hội và định hướng hoàn thiện pháp luật

Quyền tiếp cận tài nguyên thông tin trong thư viện có giá trị vượt ra ngoài phạm vi dịch vụ công. Nó góp phần hình thành công dân có năng lực tự học, tự nghiên cứu và tham gia đời sống xã hội trên cơ sở tri thức. Ở bình diện quản trị nhà nước, đây cũng là công cụ thúc đẩy minh bạch, bình đẳng cơ hội và phát triển nguồn nhân lực.

Trong thời gian tới, pháp luật cần tiếp tục hoàn thiện các chuẩn mực về thư viện số, truy cập từ xa, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tiêu chuẩn hóa nguồn tài nguyên mở và cơ chế phục vụ người dùng đặc thù. Sự hoàn thiện này phải đặt trong khuôn khổ bảo đảm đồng thời ba giá trị: quyền tiếp cận thông tin, an toàn pháp lý cho thư viện và bảo vệ lợi ích công cộng.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Luật Thư viện số 46/2019/QH14.
• Luật Tiếp cận thông tin số 104/2016/QH13.
• Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và 2022.
• Nghị định số 93/2020/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Thư viện.