Thu hái lan rừng, cây thuốc và lâm sản phụ: ranh giới hợp pháp và nguy cơ vi phạm

Thu hái lan rừng, cây thuốc và lâm sản phụ: vấn đề pháp lý đặt ra

Thu hái lan rừng, cây thuốc và các lâm sản phụ như măng, nấm, tre, nứa, song mây, quả rừng là nhu cầu phổ biến trong đời sống và sản xuất. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi “lấy trong rừng” đều hợp pháp. Pháp luật lâm nghiệp điều chỉnh rất chặt chẽ việc khai thác lâm sản ngoài gỗ, đặc biệt khi hoạt động đó diễn ra trong rừng tự nhiên, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng hoặc liên quan đến loài thực vật nguy cấp, quý, hiếm.

Điểm cần phân biệt là: thu hái đúng quy định là khai thác lâm sản; thu hái làm hư hại cây rừng, phá cây, đào bới, chặt cành, bứng gốc hoặc khai thác trái phương án lại có thể chuyển thành hành vi vi phạm hành chính, thậm chí dẫn đến trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng. Vì vậy, ranh giới giữa “lấy một ít” và “vi phạm” không nằm ở cảm tính, mà nằm ở địa điểm, đối tượng, phương thức và căn cứ cho phép.

Những hành vi có nguy cơ vi phạm cao nhất

1. Thu hái khi không có quyền hoặc không đáp ứng điều kiện khai thác

Theo quy định của Luật Lâm nghiệp 2017, việc khai thác lâm sản phải tuân thủ điều kiện, trình tự và phương án quản lý rừng bền vững hoặc phương án khai thác được phê duyệt, tùy loại rừng và chủ thể quản lý. Nếu người đi rừng tự ý thu hái lan rừng, cây thuốc hay lâm sản phụ ở khu vực không được phép khai thác, hành vi đó có nguy cơ bị xem là khai thác lâm sản trái pháp luật. Nguy cơ này tăng cao khi hoạt động diễn ra trong rừng sản xuất là rừng tự nhiên, rừng phòng hộ hoặc rừng đặc dụng, nơi việc khai thác bị kiểm soát chặt.

2. Chặt, cưa, bẻ, đào, bứng cây rừng để lấy sản phẩm

Trường hợp lấy phong lan, dược liệu hoặc cây thuốc nhưng phải cưa, chặt, phá cây rừng, đào rễ, bứng gốc hoặc làm hư hại cây sinh trưởng tự nhiên, hành vi không còn dừng ở thu hái lâm sản ngoài gỗ. Theo hướng dẫn nghiệp vụ của ngành lâm nghiệp, nếu việc lấy sản phẩm gây thiệt hại đến cây rừng thì ngoài hành vi khai thác rừng trái pháp luật còn phải xem xét hành vi phá rừng trái pháp luật. Đây là nhóm rủi ro pháp lý lớn nhất vì hậu quả không chỉ là mất sản phẩm mà còn là xâm hại cấu phần của hệ sinh thái rừng.

3. Thu hái cây thuốc, lan rừng trong rừng phòng hộ không đúng phương án

Đối với rừng phòng hộ, việc nuôi trồng, thu hoạch cây dược liệu phải thực hiện đúng phương án theo quy định. Nghị định 35/2024/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp, được áp dụng hiện hành năm 2026, đã xác định rõ hành vi nuôi, trồng, thu hoạch cây dược liệu trong rừng phòng hộ, rừng sản xuất mà không đúng phương án là hành vi bị xử phạt. Như vậy, ngay cả khi đối tượng thu hái là cây thuốc hoặc dược liệu, việc thực hiện không đúng hồ sơ, không đúng phạm vi, không đúng quy trình cũng đủ làm phát sinh trách nhiệm pháp lý.

4. Khai thác loài thuộc nhóm nguy cấp, quý, hiếm hoặc danh mục quản lý đặc biệt

Nếu lan rừng, cây thuốc hoặc thực vật hoang dã thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, hoặc thuộc các phụ lục điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, việc thu hái, cất giữ, vận chuyển, mua bán sẽ chịu cơ chế quản lý nghiêm ngặt hơn nhiều so với lâm sản thông thường. Khi đó, hành vi không chỉ bị xem xét theo pháp luật lâm nghiệp mà còn theo pháp luật về đa dạng sinh học, bảo vệ động vật, thực vật hoang dã và quy định liên quan đến CITES. Chỉ một hành vi hái, tách nhánh, đưa cây ra khỏi rừng để kinh doanh cũng có thể tạo thành chuỗi vi phạm nếu không có nguồn gốc hợp pháp.

5. Thu hái để kinh doanh nhưng không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp

Trong thực tiễn, nhiều cá nhân thu gom lan rừng, cây thuốc hoặc lâm sản phụ từ nhiều nguồn rồi bán lại cho thương lái, cơ sở chế biến hoặc người sưu tầm. Khi bị kiểm tra, nếu không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp, không có hồ sơ khai thác, không có giấy tờ vận chuyển hoặc chứng từ chứng minh được phép thu hái, lô hàng có nguy cơ bị xử lý vi phạm. Nghĩa vụ chứng minh tính hợp pháp của lâm sản đặc biệt quan trọng với hàng hóa từ rừng tự nhiên và các loài có giá trị cao trên thị trường.

Khung pháp lý hiện hành cần lưu ý

Căn cứ chính điều chỉnh nhóm hành vi này là Luật Lâm nghiệp 2017, đặc biệt các quy định về khai thác lâm sản, quản lý, bảo vệ rừng và trách nhiệm của chủ rừng. Về xử phạt hành chính, Nghị định 35/2024/NĐ-CP là văn bản hiện hành trong lĩnh vực lâm nghiệp năm 2026, quy định mức phạt, biện pháp khắc phục và trách nhiệm đối với hành vi khai thác, vận chuyển, mua bán lâm sản trái pháp luật. Nếu hành vi gắn với loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm hoặc loài thuộc danh mục bảo vệ đặc biệt, cần đối chiếu thêm Luật Đa dạng sinh học 2008 và các văn bản hướng dẫn có liên quan.

Về bản chất pháp lý, một hành vi thu hái chỉ được coi là hợp pháp khi đồng thời đáp ứng các điều kiện: đúng chủ thể, đúng địa điểm, đúng loài, đúng phương thức, đúng phương án và có nguồn gốc hợp pháp. Chỉ cần thiếu một trong các yếu tố này, rủi ro bị xử lý đã xuất hiện. Do đó, người dân không nên mặc định rằng cây mọc tự nhiên trong rừng là “ai cũng có thể lấy”.

Dấu hiệu để nhận diện hành vi có nguy cơ vi phạm

• Thu hái trong rừng khi không biết rõ loại rừng và phạm vi được phép khai thác.
• Đào gốc, chặt cây, bẻ cành, bóc thân, làm chết cây rừng để lấy lan hoặc dược liệu.
• Thu hoạch cây thuốc, dược liệu trong rừng phòng hộ nhưng không có phương án được phê duyệt.
• Thu gom các loài lan rừng, thực vật quý hiếm để bán mà không có hồ sơ nguồn gốc hợp pháp.
• Vận chuyển lâm sản ngoài gỗ nhưng không có giấy tờ chứng minh xuất xứ, khu vực khai thác hoặc quyền sở hữu.

Chế tài pháp lý và hậu quả thực tế

Hậu quả pháp lý thường bắt đầu từ xử phạt vi phạm hành chính, tịch thu tang vật, buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu hoặc buộc trồng, phục hồi, nộp lại lợi bất hợp pháp. Trong các trường hợp nghiêm trọng, nếu hành vi khai thác, hủy hoại rừng hoặc buôn bán loài nguy cấp, quý, hiếm đạt ngưỡng truy cứu, người vi phạm còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Điều đáng lưu ý là giá trị thương mại cao của lan rừng và cây thuốc không làm giảm rủi ro pháp lý, mà thường làm tăng mức độ giám sát và hậu quả xử lý.

Về mặt quản trị rủi ro, cơ sở thu mua, vận chuyển và chế biến cũng không thể viện lý do “người dân tự hái” để loại trừ trách nhiệm. Khi tham gia vào chuỗi lưu thông lâm sản, chủ thể kinh doanh phải kiểm tra nguồn gốc, chứng từ và điều kiện hợp pháp của hàng hóa. Thiếu kiểm soát đầu vào sẽ làm phát sinh rủi ro đồng thời ở cả khâu khai thác, tàng trữ, vận chuyển và tiêu thụ.

Kết luận

Thu hái lan rừng, cây thuốc hoặc lâm sản phụ không mặc nhiên là hành vi hợp pháp. Nguy cơ vi phạm xuất hiện rõ nhất khi người thu hái không có quyền, khai thác sai điều kiện, làm hư hại cây rừng, thu hoạch trái phương án hoặc kinh doanh loài thuộc diện quản lý đặc biệt. Cách tiếp cận an toàn là kiểm tra loại rừng, xác định loài cây, đối chiếu phương án khai thác và chuẩn bị đầy đủ chứng từ nguồn gốc trước khi thu hái hoặc lưu thông sản phẩm.

Tài liệu tham khảo

• Luật Lâm nghiệp 2017.
• Nghị định 35/2024/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp.
• Luật Đa dạng sinh học 2008.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Thông tư và văn bản hướng dẫn hiện hành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về quản lý, khai thác, xử lý lâm sản.