Thị trường điện Việt Nam: chủ thể, mua bán và điều tiết

Khung pháp lý của thị trường điện

Thị trường điện ở Việt Nam được xây dựng trên nền tảng pháp luật chuyên ngành, trong đó trung tâm là Luật Điện lực 2024 số 61/2024/QH15. Theo luật này, phạm vi điều chỉnh bao gồm quy hoạch phát triển điện lực, đầu tư xây dựng dự án điện lực, phát triển điện năng lượng tái tạo và điện năng lượng mới, giấy phép hoạt động điện lực, thị trường điện cạnh tranh, hoạt động mua bán điện, điều độ và vận hành hệ thống điện quốc gia, bảo vệ công trình điện lực, an toàn điện lực và quản lý nhà nước về điện lực. Luật này có hiệu lực từ ngày 01/02/2025 và là cơ sở pháp lý hiện hành để tổ chức, vận hành và điều tiết thị trường điện trong giai đoạn 2026.

Điểm nổi bật của khung pháp lý hiện hành là sự kết hợp giữa cơ chế thị trường và công cụ quản lý nhà nước. Hoạt động mua bán điện không vận hành hoàn toàn theo logic thương mại thuần túy, mà phải đặt trong giới hạn của an ninh hệ thống điện, nghĩa vụ bảo đảm cung cấp điện và quy tắc điều độ thống nhất. Vì vậy, thị trường điện là một thị trường có điều tiết chặt chẽ, nơi quyền tự do giao kết được bảo đảm nhưng luôn gắn với tiêu chuẩn kỹ thuật, giấy phép và cơ chế kiểm soát giá, sản lượng, chất lượng dịch vụ.

Các chủ thể tham gia thị trường điện

Các chủ thể của thị trường điện có thể được nhìn nhận theo chức năng pháp lý và vai trò trong chuỗi cung ứng điện. Nhóm thứ nhất là cơ quan quản lý nhà nước, có nhiệm vụ ban hành chính sách, thanh tra, kiểm tra và điều tiết hoạt động điện lực. Nhóm thứ hai là đơn vị phát điện, bao gồm các nhà máy điện truyền thống, năng lượng tái tạo và các nguồn điện mới, là bên tạo ra hàng hóa điện năng để tham gia thị trường.

Nhóm thứ ba là đơn vị truyền tải, phân phối và bán lẻ điện, giữ vai trò trung gian kỹ thuật và thương mại trong việc đưa điện từ nơi phát đến nơi tiêu thụ. Nhóm thứ tư là đơn vị điều độ hệ thống điện và đơn vị vận hành thị trường điện, chịu trách nhiệm bảo đảm hệ thống vận hành an toàn, cân bằng cung - cầu và tuân thủ thứ tự huy động nguồn điện. Nhóm thứ năm là khách hàng sử dụng điện, gồm khách hàng sinh hoạt, khách hàng sản xuất, kinh doanh và khách hàng sử dụng điện lớn trong các cơ chế mua bán điện trực tiếp.

Ở góc độ pháp lý, mỗi chủ thể đều có quyền và nghĩa vụ riêng. Đơn vị phát điện có quyền bán điện theo hợp đồng hoặc theo cơ chế thị trường, đồng thời phải đáp ứng các yêu cầu về giấy phép, đấu nối, đo đếm và an toàn. Đơn vị phân phối, bán lẻ và khách hàng sử dụng điện phải tuân thủ hợp đồng, thanh toán, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định về sử dụng điện an toàn, tiết kiệm, hiệu quả.

Hoạt động mua bán điện trong thị trường điện

Hoạt động mua bán điện là trục vận hành trung tâm của thị trường điện. Về bản chất, đây là giao dịch hàng hóa đặc thù, trong đó điện năng được mua bán theo hợp đồng song phương hoặc theo cơ chế thị trường tập trung, tùy cấp độ phát triển của thị trường và loại hình giao dịch. Luật Điện lực 2024 xác lập nguyên tắc thị trường điện cạnh tranh, qua đó tạo cơ sở cho việc hình thành nhiều tầng nấc giao dịch điện.

Trong thực tiễn pháp lý hiện hành, nổi bật là cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn. Cơ chế này được quy định tại Nghị định 57/2025/NĐ-CP, thay thế Nghị định 80/2024/NĐ-CP, và có hiệu lực kể từ ngày ký ban hành. Đây là một thiết chế quan trọng vì cho phép bên mua và bên bán giao dịch điện năng theo cấu trúc hợp đồng trực tiếp, giảm phụ thuộc vào cơ chế mua bán qua trung gian truyền thống trong những điều kiện pháp luật cho phép.

Bên cạnh đó, hoạt động mua bán điện còn gắn với quy hoạch và đầu tư dự án điện lực. Theo Nghị định 56/2025/NĐ-CP, Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về quy hoạch phát triển điện lực, phương án phát triển mạng lưới cấp điện, đầu tư xây dựng dự án điện lực và đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư dự án kinh doanh điện lực. Như vậy, giao dịch điện không tách rời cấu trúc đầu tư - truyền tải - phân phối, mà phụ thuộc vào tính hợp pháp của dự án, năng lực đấu nối và khả năng giải tỏa công suất.

Cơ chế điều tiết điện lực và vai trò của Nhà nước

Điều tiết điện lực là cơ chế pháp lý nhằm bảo đảm thị trường điện vận hành đúng mục tiêu công cộng. Nhà nước giữ vai trò thiết kế khung pháp luật, cấp phép, giám sát cạnh tranh, kiểm soát an toàn hệ thống và bảo đảm cung ứng điện ổn định. Điều tiết không chỉ giới hạn ở việc quản lý giá hay sản lượng, mà còn bao gồm điều độ hệ thống, kiểm soát hành vi thị trường, phân bổ trách nhiệm trong tình huống khẩn cấp và bảo vệ hạ tầng điện lực.

Trong thị trường điện, điều tiết mang tính kỹ thuật rất cao. Hệ thống điện phải luôn bảo đảm cân bằng tức thời giữa phát và tiêu thụ; vì vậy, quyền tự do kinh doanh của chủ thể thị trường luôn chịu giới hạn bởi yêu cầu vận hành an toàn và liên tục. Cơ quan có thẩm quyền và các đơn vị vận hành hệ thống được trao quyền điều độ, huy động nguồn, xử lý tình huống thiếu điện hoặc sự cố để duy trì ổn định hệ thống quốc gia.

Khung điều tiết hiện hành còn thể hiện ở cơ chế giấy phép hoạt động điện lực, tiêu chuẩn đấu nối, quy tắc đo đếm, thanh toán và chế tài vi phạm. Các yêu cầu này tạo ra tính dự báo và kỷ luật thị trường, đồng thời hạn chế rủi ro từ tình trạng cung ứng thiếu đồng bộ, thao túng giao dịch hoặc vi phạm an toàn điện. Do đó, điều tiết điện lực là điều kiện cấu thành của thị trường điện, chứ không chỉ là công cụ hỗ trợ bên ngoài.

Ý nghĩa pháp lý của mô hình thị trường điện cạnh tranh

Mô hình thị trường điện cạnh tranh phản ánh xu hướng hiện đại hóa quản trị ngành điện. Về phương diện pháp lý, mô hình này giúp phân tách tương đối giữa chức năng quản lý nhà nước, chức năng điều độ kỹ thuật và chức năng kinh doanh điện lực. Sự phân tách đó làm tăng tính minh bạch, giảm xung đột lợi ích và mở rộng không gian cho các chủ thể mới tham gia thị trường.

Đối với doanh nghiệp, khung pháp lý mới tạo điều kiện phát triển các mô hình đầu tư và giao dịch linh hoạt hơn, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng tái tạo. Đối với khách hàng sử dụng điện lớn, cơ chế mua bán trực tiếp mở rộng khả năng lựa chọn nguồn cung và phương thức giao dịch. Đối với hệ thống pháp luật, đây là bước chuyển từ quản lý hành chính nặng sang quản lý bằng chuẩn mực thị trường có điều tiết, bảo đảm vừa hiệu quả kinh tế vừa an ninh năng lượng.

Kết luận

Thị trường điện Việt Nam là một thị trường đặc thù, trong đó các chủ thể tham gia phải vận hành theo đồng thời hai logic: logic thương mại và logic an ninh công cộng. Luật Điện lực 2024 cùng các nghị định hướng dẫn đã tạo nên cấu trúc pháp lý tương đối đầy đủ cho hoạt động mua bán điện, điều độ hệ thống và điều tiết thị trường. Trong bối cảnh 2026, trọng tâm của pháp luật điện lực là phát triển cạnh tranh có kiểm soát, bảo đảm cung ứng điện bền vững và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng theo hướng minh bạch, an toàn và hiệu quả.

Tài liệu tham khảo

• Luật Điện lực số 61/2024/QH15.
• Nghị định số 56/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về quy hoạch phát triển điện lực, phương án phát triển mạng lưới cấp điện, đầu tư xây dựng dự án điện lực và đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư dự án kinh doanh điện lực.
• Nghị định số 18/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực liên quan đến hoạt động mua bán điện và tình huống bảo đảm cung cấp điện.
• Nghị định số 57/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn.
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ về điện lực.