Thị trường carbon và tín chỉ carbon trong pháp luật Việt Nam

Khái quát về thị trường carbon và tín chỉ carbon

Thị trường carbon là cơ chế pháp lý - kinh tế cho phép mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon trên cơ sở đo đạc, báo cáo, thẩm định và đăng ký tập trung. Trong mô hình này, Nhà nước xác lập trần phát thải, phân bổ hoặc đấu giá hạn ngạch, đồng thời tạo lập khuôn khổ giao dịch để khuyến khích giảm phát thải với chi phí thấp hơn. Tín chỉ carbon phản ánh lượng giảm phát thải hoặc hấp thụ phát thải đã được xác nhận theo chuẩn mực kỹ thuật và pháp lý tương ứng.

Ở Việt Nam, khung pháp lý về giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn được xây dựng từ Nghị định 06/2022/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP. Từ năm 2026, Nghị định 29/2026/NĐ-CP thiết lập cơ chế vận hành thị trường carbon trong nước, còn Nghị định 112/2026/NĐ-CP đặt nền cho việc chuyển giao tín chỉ carbon xuyên biên giới. Đây là bước chuyển từ quản lý hành chính về phát thải sang điều tiết bằng công cụ thị trường.

Cơ sở pháp lý hiện hành của thị trường carbon

Cơ sở pháp lý trung tâm hiện nay là Nghị định 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP và được cụ thể hóa bằng Nghị định 29/2026/NĐ-CP về thị trường carbon trong nước. Đối với hoạt động trao đổi quốc tế, Nghị định 112/2026/NĐ-CP điều chỉnh việc ghi nhận và chuyển giao kết quả giảm phát thải, bảo đảm tương thích với cam kết khí hậu quốc gia. Hệ thống này gắn chặt với kiểm kê phát thải, phân bổ hạn ngạch và vận hành sổ đăng ký quốc gia.

Theo điểm a khoản 1 Điều 5 Nghị định 06/2022/NĐ-CP, các cơ sở phát thải khí nhà kính thuộc danh mục phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính và quản lý phát thải theo lộ trình do Chính phủ quy định. Theo khoản 1 Điều 7 Nghị định 119/2025/NĐ-CP, việc kiểm kê, báo cáo và thẩm định phát thải được chuẩn hóa hơn, tạo cơ sở cho phân bổ hạn ngạch và giao dịch. Theo quy định tại Nghị định 29/2026/NĐ-CP, chỉ các hạn ngạch và tín chỉ đủ điều kiện, được đăng ký tập trung và gắn mã trong hệ thống quốc gia, mới được phép đưa vào giao dịch.

Kiểm kê phát thải khí nhà kính: nền tảng của giao dịch carbon

Kiểm kê phát thải là quá trình đo đạc, tổng hợp và báo cáo lượng phát thải khí nhà kính theo phương pháp thống nhất, làm căn cứ xác định nghĩa vụ giảm phát thải và khả năng tham gia thị trường. Nếu không có số liệu kiểm kê đáng tin cậy, việc phân bổ hạn ngạch, bù trừ bằng tín chỉ và xác định chênh lệch phát thải sẽ thiếu cơ sở pháp lý. Vì vậy, kiểm kê không chỉ là nghĩa vụ tuân thủ mà còn là điều kiện vận hành của toàn bộ cơ chế carbon.

Theo quy định được sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP, cơ sở thuộc danh mục phải lập báo cáo kiểm kê định kỳ, gửi cơ quan có thẩm quyền để thẩm định theo thời hạn luật định. Dữ liệu kiểm kê được dùng để đối chiếu với hạn ngạch được phân bổ, xác định phần phát thải vượt hoặc còn dư, từ đó hình thành nhu cầu mua bán trên thị trường. Ở cấp độ quản trị, kiểm kê còn hỗ trợ lập kế hoạch giảm phát thải ngành và quốc gia.

Cơ chế giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon

Cơ chế giao dịch trong nước được tổ chức theo nguyên tắc: chủ thể đủ điều kiện chỉ được giao dịch các tài sản carbon đã được pháp luật cho phép, đã đăng ký trung tâm và được cấp mã nhận diện trong hệ thống quốc gia. Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, hàng hóa giao dịch bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đáp ứng tiêu chí lưu hành trên sàn carbon trong nước. Giao dịch được thực hiện trên nền tảng tập trung, với khâu đăng ký, chuyển nhượng, lưu ký và thanh toán được kiểm soát bằng cơ chế hạ tầng số.

Về bản chất, giao dịch hạn ngạch là chuyển dịch quyền phát thải do Nhà nước phân bổ, còn giao dịch tín chỉ carbon là chuyển dịch kết quả giảm phát thải đã được công nhận. Hai loại tài sản này khác nhau về nguồn gốc pháp lý, nhưng cùng chung mục tiêu là tối ưu hóa chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả giảm phát thải toàn nền kinh tế. Do đó, pháp luật đặt ra yêu cầu chặt chẽ về tư cách chủ thể, tính hợp lệ của tài sản và việc ghi nhận giao dịch.

Chủ thể được tham gia giao dịch

Chủ thể tham gia thị trường chủ yếu là cơ sở phát thải được phân bổ hạn ngạch, tổ chức tạo lập hoặc sở hữu tín chỉ carbon hợp lệ, và các chủ thể trung gian được pháp luật cho phép. Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, giao dịch chỉ được thực hiện khi tài sản carbon đã được ghi nhận trong sổ đăng ký quốc gia và thuộc danh mục được phép trao đổi. Điều này bảo đảm tính minh bạch, chống trùng lặp ghi nhận và tránh giao dịch đối với tài sản không đủ điều kiện pháp lý.

Đối với giao dịch quốc tế, Nghị định 112/2026/NĐ-CP yêu cầu các hoạt động chuyển giao ra nước ngoài phải được ghi nhận và công khai trên hệ thống đăng ký quốc gia. Quy tắc này đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu thương mại carbon và mục tiêu thực hiện đóng góp do quốc gia tự quyết định. Nói cách khác, một đơn vị giảm phát thải chỉ được tính một lần trong hệ thống pháp lý tương ứng.

Chuyển nhượng tín chỉ carbon và nguyên tắc pháp lý áp dụng

Chuyển nhượng tín chỉ carbon là giao dịch làm thay đổi chủ sở hữu của tín chỉ được xác lập hợp pháp, kèm theo việc ghi nhận trên hệ thống đăng ký và đối chiếu với các điều kiện sử dụng. Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, việc chuyển nhượng chỉ hợp lệ khi tín chỉ thuộc loại được phép giao dịch, đã được đăng ký tập trung và không bị ràng buộc bởi hạn chế pháp lý riêng. Khi chuyển nhượng hoàn tất, quyền định đoạt và quyền sử dụng tín chỉ được chuyển sang bên nhận theo phạm vi đã đăng ký.

Với tín chỉ carbon quốc tế, Nghị định 112/2026/NĐ-CP cho phép một số loại dự án, như năng lượng tái tạo ngoài khơi, công nghệ thu giữ carbon và sản xuất hydro xanh, được bán phần tín chỉ tạo ra theo tỷ lệ do pháp luật quy định. Các giao dịch xuyên biên giới phải được ghi nhận công khai để phục vụ kiểm soát phát thải, phòng ngừa ghi nhận kép và bảo đảm tính nhất quán với cam kết khí hậu. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa thị trường nội địa và giao dịch quốc tế.

Ý nghĩa thực tiễn đối với doanh nghiệp và cơ quan quản lý

Đối với doanh nghiệp, thị trường carbon tạo ra áp lực tuân thủ nhưng đồng thời mở ra cơ hội tối ưu chi phí giảm phát thải và khai thác giá trị kinh tế từ hoạt động giảm phát thải. Doanh nghiệp có hệ thống kiểm kê tốt sẽ chủ động hơn trong quản trị rủi ro hạn ngạch, lựa chọn thời điểm mua bán và thiết kế dự án tạo tín chỉ. Trong bối cảnh nhiều ngành phát thải lớn đã được đưa vào lộ trình quản lý, năng lực đo đạc và báo cáo phát thải trở thành yêu cầu quản trị cốt lõi.

Đối với cơ quan quản lý, cơ chế thị trường chỉ vận hành hiệu quả khi có ba trụ cột đồng bộ: kiểm kê chuẩn xác, sổ đăng ký quốc gia minh bạch và quy trình giao dịch được số hóa. Việc hoàn thiện pháp luật trong giai đoạn 2025-2026 cho thấy định hướng quản lý phát thải không còn dừng ở nghĩa vụ hành chính mà chuyển sang cơ chế tạo động lực kinh tế. Điều này phù hợp với xu hướng hội nhập của thị trường carbon khu vực và toàn cầu.

Kết luận

Thị trường carbon và tín chỉ carbon là cấu phần trung tâm của chính sách giảm phát thải hiện đại, kết nối quản lý môi trường với công cụ thị trường. Trong pháp luật Việt Nam hiện hành, kiểm kê phát thải là điểm xuất phát, hạn ngạch là công cụ kiểm soát, còn tín chỉ carbon là tài sản giao dịch được xác nhận bằng hệ thống đăng ký và quy trình pháp lý chặt chẽ. Từ năm 2026, khuôn khổ pháp lý đã tương đối rõ cho cả giao dịch trong nước và chuyển nhượng xuyên biên giới, tạo tiền đề cho sự hình thành thị trường carbon có tính vận hành thực chất.

Tài liệu tham khảo

• Nghị định 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn.
• Nghị định 119/2025/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 06/2022/NĐ-CP.
• Nghị định 29/2026/NĐ-CP của Chính phủ về thị trường carbon trong nước.
• Nghị định 112/2026/NĐ-CP của Chính phủ về trao đổi, chuyển giao kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon xuyên biên giới.
• Quy định pháp luật về kiểm kê khí nhà kính, đăng ký quốc gia và phân bổ hạn ngạch phát thải trong hệ thống pháp luật môi trường Việt Nam.