Tên shop trên Shopee, TikTok Shop, Facebook có được bảo hộ như nhãn hiệu không?

Tên shop trên sàn và mạng xã hội: có phải là nhãn hiệu không?

Tên shop trên Shopee, TikTok Shop hoặc Facebook chỉ được bảo hộ như nhãn hiệu khi nó là dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các chủ thể khác nhau theo Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2022. Việc một tên được dùng làm tên gian hàng, tên tài khoản hay tên trang bán hàng chưa làm phát sinh đương nhiên quyền nhãn hiệu. Muốn được bảo hộ, dấu hiệu đó phải đáp ứng điều kiện bảo hộ và được xác lập quyền theo cơ chế đăng ký hoặc theo căn cứ pháp luật tương ứng.

Trong thực tiễn kinh doanh số, tên shop thường được dùng đồng thời với logo, hình ảnh, khẩu hiệu và cách trình bày gian hàng. Tuy nhiên, pháp luật chỉ bảo hộ phần có khả năng phân biệt và có khả năng đăng ký dưới dạng nhãn hiệu. Vì vậy, không phải mọi “tên shop” đều trở thành nhãn hiệu, nhưng mọi tên shop có khả năng phân biệt đều nên được xem xét dưới góc độ nhãn hiệu để đánh giá khả năng bảo hộ.

Cơ sở pháp lý hiện hành về bảo hộ nhãn hiệu

Theo khoản 16 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022), nhãn hiệu là dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các tổ chức, cá nhân khác nhau. Theo Điều 72 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022), nhãn hiệu được bảo hộ nếu là dấu hiệu nhìn thấy được dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, và có khả năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ sở hữu nhãn hiệu với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác.

Theo Điều 73 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022), một số dấu hiệu không được bảo hộ với danh nghĩa nhãn hiệu, như dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với quốc kỳ, quốc huy, tên cơ quan nhà nước, hoặc các dấu hiệu khác thuộc nhóm loại trừ theo luật. Theo Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022), dấu hiệu không có khả năng phân biệt, chỉ mô tả hàng hóa, dịch vụ, hoặc trùng/tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu đã đăng ký trước đó sẽ không được bảo hộ.

Về nguyên tắc xác lập quyền, quyền đối với nhãn hiệu được xác lập trên cơ sở quyết định cấp văn bằng bảo hộ của cơ quan có thẩm quyền, theo Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022). Điều này có nghĩa là việc dùng tên shop trên nền tảng số, dù phổ biến đến đâu, vẫn chưa đủ để tạo ra độc quyền pháp lý nếu chưa đăng ký và chưa được chấp nhận bảo hộ.

Phân biệt tên shop, nhãn hiệu và tên thương mại

Tên shop là cách gọi thực tế trong kinh doanh trực tuyến, phản ánh cách người bán định danh gian hàng hoặc tài khoản bán hàng. Nhãn hiệu là đối tượng quyền sở hữu công nghiệp dùng để phân biệt nguồn gốc thương mại của hàng hóa, dịch vụ. Tên thương mại là tên gọi của tổ chức, cá nhân dùng trong hoạt động kinh doanh để phân biệt chủ thể kinh doanh này với chủ thể kinh doanh khác theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.

Ba khái niệm này có thể trùng hoặc giao thoa, nhưng không đồng nhất. Một shop có thể dùng tên thương mại làm tên gian hàng, hoặc dùng một tên sáng tạo để xây dựng nhãn hiệu; ngược lại, một tên shop phổ biến trên sàn chưa chắc là tên thương mại và càng chưa chắc là nhãn hiệu. Khi tranh chấp phát sinh, việc xác định đúng đối tượng quyền quyết định trực tiếp đến căn cứ bảo hộ, phạm vi bảo hộ và phương thức xử lý.

Hệ quả pháp lý của sự khác biệt

Nếu tên shop được đăng ký và được bảo hộ như nhãn hiệu, chủ sở hữu có quyền độc quyền sử dụng cho nhóm hàng hóa, dịch vụ đã đăng ký và có quyền ngăn chặn hành vi sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn theo các điều từ Điều 123 đến Điều 129 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022). Nếu chỉ là tên shop chưa được bảo hộ, khả năng yêu cầu xử lý người khác sử dụng tên tương tự sẽ yếu hơn và thường phải dựa vào các căn cứ cạnh tranh không lành mạnh hoặc quyền đối với tên thương mại nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Khi nào tên shop có thể được bảo hộ như nhãn hiệu?

Một tên shop có thể được đăng ký và bảo hộ như nhãn hiệu nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện sau: là dấu hiệu nhìn thấy được; có khả năng phân biệt; không thuộc trường hợp bị loại trừ; và không trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với nhãn hiệu trước đó. Theo Điều 87 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022), tổ chức, cá nhân có quyền đăng ký nhãn hiệu dùng cho hàng hóa do mình sản xuất hoặc dịch vụ do mình cung cấp.

Đối với hoạt động bán hàng trên Shopee, TikTok Shop, Facebook, tên shop thường có thể gắn với nhóm hàng hóa hoặc dịch vụ bán lẻ tương ứng. Nếu tên đó đủ sáng tạo, không thuần mô tả loại hàng, chất lượng, công dụng hay nguồn gốc địa lý, khả năng được chấp nhận bảo hộ sẽ cao hơn. Ngược lại, các tên như chỉ mô tả sản phẩm, công dụng hoặc lời quảng cáo chung chung thường gặp rủi ro bị từ chối vì thiếu khả năng phân biệt theo Điều 74 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022).

Đăng ký tên shop để được bảo hộ: cần lưu ý gì?

Muốn bảo hộ tên shop như nhãn hiệu, chủ thể kinh doanh phải nộp đơn đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền theo trình tự của pháp luật về sở hữu trí tuệ. Hồ sơ, thủ tục, thời hạn thẩm định và việc cấp văn bằng được thực hiện theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022) và văn bản hướng dẫn thi hành hiện hành. Việc sử dụng tên shop trên nền tảng số chỉ là căn cứ thực tế cho hoạt động kinh doanh, không thay thế thủ tục đăng ký nhãn hiệu.

Khi chuẩn bị đơn, cần xác định đúng danh mục hàng hóa, dịch vụ để bảo hộ. Với mô hình bán lẻ đa ngành trên sàn, việc phân nhóm không chính xác có thể làm phạm vi bảo hộ hẹp hoặc không phù hợp với hoạt động thực tế. Ngoài ra, cần tra cứu trước để tránh xung đột với quyền của bên thứ ba, nhất là các nhãn hiệu đã nộp đơn hoặc đã được cấp văn bằng trước đó.

Xử lý khi bị người khác dùng tên shop tương tự

Nếu tên shop đã được bảo hộ như nhãn hiệu, chủ sở hữu có cơ sở yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, yêu cầu gỡ bỏ tên vi phạm, và áp dụng các biện pháp xử lý theo Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022). Trường hợp hành vi xâm phạm diễn ra trên sàn thương mại điện tử hoặc mạng xã hội, chủ sở hữu còn có thể sử dụng cơ chế khiếu nại của nền tảng song song với biện pháp pháp lý.

Nếu tên shop chưa đăng ký nhưng đã trở nên nổi tiếng trong một phạm vi nhất định, việc bảo vệ vẫn không tự động chuyển thành quyền độc quyền như nhãn hiệu. Khi đó, hiệu quả bảo vệ phụ thuộc vào việc chứng minh quyền trước đó, mức độ sử dụng thực tế, khả năng phân biệt và dấu hiệu gây nhầm lẫn. Vì vậy, đăng ký sớm vẫn là giải pháp chắc chắn nhất để giảm rủi ro tranh chấp và chi phí thực thi quyền.

Kết luận

Tên shop trên Shopee, TikTok Shop, Facebook không đương nhiên được bảo hộ như nhãn hiệu, nhưng có thể được bảo hộ nếu đáp ứng điều kiện của Luật Sở hữu trí tuệ và được đăng ký hợp lệ. Giá trị pháp lý của tên shop phụ thuộc vào khả năng phân biệt, tính hợp pháp của dấu hiệu và việc xác lập quyền theo đúng thủ tục. Trong môi trường kinh doanh số, việc lựa chọn tên shop ngay từ đầu theo hướng có thể đăng ký nhãn hiệu là biện pháp phòng ngừa tranh chấp hiệu quả và bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2022.
• Nghị định 17/2023/NĐ-CP.
• Văn bản hợp nhất và hướng dẫn thi hành Luật Sở hữu trí tuệ đang có hiệu lực.
• Cổng thông tin pháp luật Việt Nam về hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.
• Cổng công báo Chính phủ.