Tạm giam được áp dụng trong những trường hợp nào?

Khái quát về tạm giam trong tố tụng hình sự

Tạm giam là biện pháp ngăn chặn do cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng đối với bị can, bị cáo nhằm ngăn chặn việc bỏ trốn, cản trở hoạt động tố tụng, tiếp tục phạm tội hoặc bảo đảm cho việc điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Đây là biện pháp hạn chế quyền tự do thân thể ở mức độ nghiêm khắc nhất trong nhóm biện pháp ngăn chặn, nên chỉ được áp dụng trong những trường hợp luật định chặt chẽ. Cơ sở pháp lý trực tiếp là Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Về nguyên tắc, tạm giam không phải là biện pháp áp dụng mặc nhiên đối với mọi vụ án hình sự. Việc quyết định tạm giam phải căn cứ vào tính chất của tội phạm, nhân thân người bị buộc tội và các dấu hiệu rủi ro tố tụng cụ thể. Điều này thể hiện yêu cầu cân bằng giữa hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm với bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự.

Các trường hợp được áp dụng tạm giam

1. Đối với tội đặc biệt nghiêm trọng và tội rất nghiêm trọng

Theo khoản 1 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tạm giam có thể được áp dụng đối với bị can, bị cáo về tội đặc biệt nghiêm trọng và tội rất nghiêm trọng. Đây là nhóm tội phạm có mức độ nguy hiểm cao cho xã hội, nên pháp luật cho phép áp dụng tạm giam như một biện pháp ngăn chặn tương ứng với mức độ nghiêm trọng của hành vi bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong thực tiễn tố tụng, nhóm trường hợp này thường được xem xét chặt chẽ ngay từ giai đoạn điều tra.

Quy định này không có nghĩa là mọi bị can, bị cáo thuộc hai nhóm tội danh trên đều bắt buộc bị tạm giam. Cơ quan có thẩm quyền vẫn phải xem xét các điều kiện cụ thể của vụ án, tình trạng nhân thân và yêu cầu ngăn chặn để quyết định áp dụng hay không áp dụng biện pháp này.

2. Đối với tội nghiêm trọng và tội ít nghiêm trọng nhưng có khung hình phạt tù trên 02 năm

Theo khoản 2 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tạm giam có thể áp dụng đối với bị can, bị cáo về tội nghiêm trọng hoặc tội ít nghiêm trọng mà Bộ luật Hình sự quy định hình phạt tù trên 02 năm, nếu có căn cứ xác định người đó thuộc một trong các trường hợp luật định. Cách thiết kế này cho thấy pháp luật không chỉ căn cứ vào phân loại tội phạm mà còn căn cứ vào nguy cơ cản trở tố tụng của người bị buộc tội. Như vậy, với nhóm tội này, tạm giam chỉ được đặt ra khi có thêm căn cứ thực tế rõ ràng.

Các trường hợp cụ thể gồm: đã bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác nhưng vi phạm; không có nơi cư trú rõ ràng hoặc không xác định được lý lịch của bị can; bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã hoặc có dấu hiệu bỏ trốn; tiếp tục phạm tội hoặc có dấu hiệu tiếp tục phạm tội; có hành vi mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; tiêu hủy, giả mạo chứng cứ, tài liệu, đồ vật của vụ án, tẩu tán tài sản liên quan đến vụ án; đe dọa, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm hoặc người thân thích của những người này. Đây là các dấu hiệu cho thấy biện pháp nhẹ hơn không còn đủ để bảo đảm mục đích tố tụng.

3. Đối với tội ít nghiêm trọng mà khung hình phạt tù đến 02 năm trong trường hợp đặc biệt

Theo khoản 3 Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tạm giam có thể áp dụng đối với bị can, bị cáo về tội ít nghiêm trọng mà Bộ luật Hình sự quy định hình phạt tù đến 02 năm nếu họ tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã. Đây là trường hợp ngoại lệ, thể hiện rằng mặc dù mức độ tội phạm không cao, nhưng hành vi hoặc nguy cơ thực tế của người bị buộc tội vẫn đủ để cần cách ly khỏi xã hội trong thời hạn tố tụng nhất định.

Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn, vì nhiều vụ án thuộc nhóm ít nghiêm trọng vẫn phát sinh nguy cơ trốn tránh hoặc tái phạm ngay trong quá trình giải quyết vụ án. Khi đó, tạm giam được sử dụng như biện pháp bảo đảm hiệu quả hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.

Những giới hạn cần lưu ý khi áp dụng tạm giam

Tạm giam là biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc nên chỉ được áp dụng khi thực sự cần thiết và đúng căn cứ pháp luật. Cơ quan tiến hành tố tụng không được tùy tiện suy diễn hoặc áp dụng theo cảm tính, mà phải chỉ ra rõ dấu hiệu thuộc trường hợp luật định. Trường hợp đã có biện pháp ngăn chặn khác phù hợp hơn nhưng vẫn đáp ứng mục đích tố tụng thì cần cân nhắc áp dụng biện pháp ít nghiêm khắc hơn.

Việc áp dụng tạm giam còn phải phù hợp với các quy định về thẩm quyền, thời hạn, phê chuẩn và gia hạn theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và các văn bản hướng dẫn hiện hành. Ngoài ra, đối với các đối tượng đặc thù như người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con nhỏ và một số trường hợp được pháp luật bảo vệ đặc biệt, việc áp dụng tạm giam phải tuân thủ thêm các giới hạn riêng của pháp luật tố tụng hình sự.

Ý nghĩa pháp lý của quy định về tạm giam

Quy định về các trường hợp được tạm giam phản ánh nguyên tắc chỉ hạn chế tự do thân thể khi có căn cứ pháp luật rõ ràng. Đồng thời, quy định này giúp phân biệt giữa các mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và các nguy cơ ảnh hưởng đến hoạt động tố tụng. Nhờ đó, tạm giam không trở thành biện pháp trừng phạt sớm, mà vẫn giữ đúng bản chất là biện pháp ngăn chặn phục vụ quá trình giải quyết vụ án hình sự.

Trong thực tiễn áp dụng, việc xác định đúng trường hợp tạm giam có ý nghĩa trực tiếp đối với tính hợp pháp của quyết định tố tụng. Nếu áp dụng sai căn cứ, quyết định tạm giam có thể bị khiếu nại, kiến nghị hoặc bị xem xét hủy bỏ theo trình tự luật định.

Kết luận

Tạm giam được áp dụng chủ yếu đối với bị can, bị cáo về tội đặc biệt nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng; đối với tội nghiêm trọng hoặc ít nghiêm trọng có khung hình phạt tù trên 02 năm khi có một trong các căn cứ luật định; và đối với tội ít nghiêm trọng có hình phạt tù đến 02 năm trong trường hợp người bị buộc tội tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã. Căn cứ trực tiếp và trung tâm là Điều 119 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Việc áp dụng luôn phải gắn với yêu cầu cần thiết, đúng thẩm quyền và đúng trình tự tố tụng.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, đặc biệt Điều 119 về tạm giam.
• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) về phân loại tội phạm và khung hình phạt.
• Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú 2025.
• Nghị định số 213/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú.
• Thông tư 57/2026/TT-BCA quy định quản lý giam giữ người bị tạm giữ, tạm giam.