Chứng minh tài sản mua bằng tiền vay của cha mẹ khi ly hôn

Cơ sở pháp lý để xác định tài sản mua bằng tiền vay của cha mẹ

Trong quan hệ hôn nhân, việc xác định tài sản mua từ tiền vay của cha mẹ không chỉ phụ thuộc vào người đứng tên vay, mà còn phụ thuộc vào mục đích vay, thời điểm vay, nguồn tiền dùng để trả nợ và ý chí của các bên khi xác lập giao dịch. Theo khoản 1 Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản do vợ chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung; theo khoản 1 Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản có trước hôn nhân, được thừa kế riêng, được tặng cho riêng hoặc được hình thành từ tài sản riêng là tài sản riêng.

Khi khoản tiền từ cha mẹ được sử dụng để mua tài sản, điều quan trọng là phải phân biệt giữa cho vay, cho tặng và cho để tạo lập tài sản chung của gia đình. Nếu cha mẹ chỉ cho vay, quan hệ này phát sinh nghĩa vụ hoàn trả; nếu cha mẹ cho tặng riêng cho một bên, phần tài sản hình thành từ khoản cho tặng đó có căn cứ được xác định là tài sản riêng theo khoản 1 Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Trường hợp các bên cùng thỏa thuận dùng khoản vay để mua tài sản phục vụ đời sống chung, tài sản hình thành thường bị xem xét như tài sản chung nếu không chứng minh được căn cứ loại trừ.

Nghĩa vụ trả nợ cũng phải được xác định song song với quyền sở hữu tài sản. Theo điểm b khoản 1 Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do vợ chồng cùng thỏa thuận xác lập là nghĩa vụ chung; theo điểm a khoản 1 Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nghĩa vụ riêng phát sinh từ việc sử dụng tài sản riêng hoặc phục vụ nhu cầu cá nhân của một bên. Vì vậy, khoản vay của cha mẹ có thể là nợ chung hoặc nợ riêng tùy chứng cứ về người vay, mục đích vay và cách sử dụng tiền vay.

Nguyên tắc phân chia tài sản khi ly hôn

Khi ly hôn, Tòa án chia tài sản theo nguyên tắc tại khoản 2 và khoản 3 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Tài sản chung được chia đôi nhưng có tính đến hoàn cảnh của gia đình, công sức đóng góp của mỗi bên, lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng và bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh. Nếu tài sản được xác định là tài sản riêng thì thuộc về người có quyền sở hữu riêng, trừ trường hợp đã nhập vào tài sản chung theo thỏa thuận hoặc theo hành vi sử dụng, quản lý tài sản.

Trong thực tiễn xét xử, nếu tài sản mua bằng tiền vay của cha mẹ nhưng không chứng minh được khoản vay là nợ riêng và cũng không chứng minh được việc hình thành tài sản từ tài sản riêng, Tòa án thường xem xét theo hướng tài sản chung, còn khoản nợ sẽ được đánh giá theo tính chất chung hoặc riêng. Vì vậy, bên yêu cầu xác định đây là tài sản riêng hoặc yêu cầu trừ nghĩa vụ nợ riêng phải đưa ra chứng cứ rõ ràng, đầy đủ và nhất quán.

Những loại chứng cứ cần có để chứng minh khoản vay của cha mẹ

Việc chứng minh phải tuân theo nguyên tắc về nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự. Theo Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có nghĩa vụ đưa ra chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu hoặc phản đối của mình. Theo khoản 1 Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, chứng cứ có thể là tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được, dữ liệu điện tử, vật chứng và các nguồn khác theo luật định.

Những tài liệu có giá trị chứng minh thường gồm: giấy vay tiền có chữ ký của cha mẹ và vợ chồng; hợp đồng vay hoặc giấy nhận nợ; sao kê chuyển khoản thể hiện việc cha mẹ chuyển tiền; tin nhắn, email, ghi âm thể hiện việc vay tiền để mua tài sản; văn bản xác nhận của cha mẹ về việc cho vay chứ không cho tặng; và chứng từ thanh toán tiền mua tài sản sau khi nhận khoản vay. Nếu khoản vay không lập thành văn bản, việc kết hợp nhiều nguồn chứng cứ sẽ quyết định sức thuyết phục của yêu cầu.

Chứng cứ càng thể hiện rõ ba yếu tố thì khả năng được chấp nhận càng cao: thứ nhất, ai là người cho vay; thứ hai, số tiền vay dùng để mua tài sản nào; thứ ba, khoản vay vẫn chưa được hoàn trả hoặc được xác định là nghĩa vụ riêng của một bên. Khi có đối chiếu giữa dòng tiền vay và dòng tiền thanh toán, Tòa án có cơ sở xác định nguồn gốc tài sản chính xác hơn.

Cách chứng minh để yêu cầu chia tài sản đúng phần

Nếu muốn yêu cầu xác định tài sản là tài sản riêng của một bên, cần chứng minh đồng thời nguồn tiền từ cha mẹ là khoản cho vay riêng hoặc cho tặng riêng và tài sản được mua hoàn toàn từ nguồn tiền đó. Chứng cứ quan trọng nhất là giấy tờ thể hiện chủ thể vay, nội dung vay, thời điểm vay, mục đích vay và sự tách biệt giữa khoản vay với tài sản chung của vợ chồng. Trường hợp tài sản được mua một phần bằng tiền vay, một phần bằng tiền chung, Tòa án thường xác định phần quyền sở hữu tương ứng với tỷ lệ đóng góp.

Nếu mục tiêu là yêu cầu chia tài sản nhưng đồng thời loại trừ khoản nợ cha mẹ khỏi khối tài sản chung, cần chứng minh khoản nợ chỉ do một bên xác lập và phục vụ nhu cầu riêng. Khi đó, văn bản vay nợ nên ghi rõ người vay là ai, người còn lại không cùng ký, không cùng thỏa thuận và không hưởng lợi từ khoản vay. Nếu cha mẹ xác nhận chỉ cho một bên vay riêng, nội dung xác nhận phải cụ thể, thống nhất với các chứng cứ khác và phù hợp với diễn biến giao dịch.

Trong trường hợp giấy vay ghi chung tên hai vợ chồng hoặc cả hai cùng ký, việc xác định là nợ chung sẽ thuận lợi hơn cho bên cho vay và khó tách thành nghĩa vụ riêng. Ngược lại, nếu chỉ một bên ký nhưng tiền được dùng để mua nhà, đất, xe phục vụ gia đình, bên còn lại vẫn có thể bị xem xét trách nhiệm nếu chứng minh được đó là khoản vay đáp ứng nhu cầu chung của gia đình theo điểm b khoản 1 Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Rủi ro thường gặp khi không có giấy tờ rõ ràng

Rủi ro lớn nhất là khoản tiền từ cha mẹ bị coi là sự hỗ trợ trong gia đình, không phải khoản vay có nghĩa vụ hoàn trả. Khi đó, bên yêu cầu loại trừ khoản nợ sẽ không đủ căn cứ, còn tài sản hình thành từ khoản tiền này vẫn có thể bị xem là tài sản chung do được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân. Một rủi ro khác là chỉ có lời khai của người trong cuộc nhưng không có dòng tiền, không có người làm chứng, không có văn bản xác nhận, khiến chứng minh trở nên yếu.

Rủi ro thứ ba là các bên đã sử dụng tài sản chung để trả nợ nhưng không ghi nhận rõ phần nào là trả cho khoản vay của cha mẹ. Trong trường hợp này, việc xác định công sức đóng góp và nghĩa vụ thanh toán chênh lệch sau ly hôn sẽ phức tạp hơn. Vì vậy, việc lập chứng từ ngay từ thời điểm vay và thời điểm thanh toán là biện pháp quyết định để tránh tranh chấp kéo dài.

Hướng xử lý khi khởi kiện hoặc tham gia tố tụng

Khi nộp đơn yêu cầu ly hôn kèm chia tài sản, đương sự cần liệt kê rõ tài sản tranh chấp, nguồn tiền mua tài sản, khoản vay từ cha mẹ và tài liệu chứng minh. Trong quá trình giải quyết, đương sự nên đề nghị Tòa án thu thập sao kê ngân hàng, trưng cầu xác minh giao dịch, triệu tập cha mẹ với tư cách người làm chứng hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan nếu cần. Các yêu cầu phải thống nhất giữa nội dung khởi kiện, lời khai và tài liệu xuất trình.

Nếu phát sinh tranh chấp về nợ, người yêu cầu cần phân biệt rõ giữa yêu cầu chia tài sản và yêu cầu xác định nghĩa vụ thanh toán nợ. Đây là hai vấn đề liên quan nhưng không đồng nhất, vì một tài sản có thể được chia là tài sản chung trong khi khoản nợ vẫn bị coi là nghĩa vụ riêng của một bên, hoặc ngược lại. Cách trình bày yêu cầu càng rõ thì Tòa án càng thuận lợi trong việc định danh đúng quan hệ pháp luật tranh chấp.

Kết luận

Tài sản mua bằng tiền vay của cha mẹ chỉ được chia đúng khi chứng minh được đầy đủ nguồn gốc khoản vay, mục đích sử dụng tiền và tính chất của nghĩa vụ hoàn trả. Cốt lõi của tranh chấp không nằm ở việc ai là con của cha mẹ cho vay, mà nằm ở chứng cứ xác định khoản vay là nợ chung hay nợ riêng, và tài sản hình thành từ nguồn tiền nào. Chuẩn bị hồ sơ ngay từ đầu, đặc biệt là giấy vay, chứng từ chuyển tiền và tài liệu thể hiện việc mua tài sản, là điều kiện quan trọng nhất để bảo vệ quyền lợi khi ly hôn.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị quyết số 01/2017/NQ-HĐTP ngày 13/01/2017 của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao.
• Các hướng dẫn xét xử và án lệ liên quan đến xác định tài sản chung, tài sản riêng, nghĩa vụ tài sản của vợ chồng.