Tài sản kinh doanh của vợ hoặc chồng: quản lý và phân chia

Khái niệm tài sản kinh doanh của vợ hoặc chồng

Trong quan hệ hôn nhân, tài sản dùng để kinh doanh có thể là tài sản chung hoặc tài sản riêng, tùy nguồn hình thành và căn cứ chứng minh. Theo khoản 1 Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập từ lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung, trừ trường hợp được xác định là tài sản riêng. Vì vậy, phần vốn góp, lợi nhuận, hàng hóa, công cụ kinh doanh, quyền tài sản phát sinh từ hoạt động kinh doanh đều phải được xem xét trong tổng thể chế độ tài sản của vợ chồng.

Pháp luật không tách riêng một “chế định tài sản kinh doanh” độc lập mà đặt tài sản này trong cơ chế chung của tài sản vợ chồng. Theo khoản 4 Điều 44 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản của vợ hoặc chồng trong kinh doanh được giải quyết theo các quy định về tài sản chung, tài sản riêng và định đoạt tài sản chung, trừ trường hợp pháp luật về kinh doanh có quy định khác. Cách tiếp cận này bảo đảm cân bằng giữa quyền tài sản của vợ chồng và yêu cầu an toàn của giao dịch thương mại.

Nguyên tắc xác định tài sản kinh doanh là chung hay riêng

Việc xác định tài sản kinh doanh thuộc sở hữu chung hay riêng phải dựa vào nguồn gốc hình thành, thời điểm phát sinh và chứng cứ chứng minh. Theo khoản 1 Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản riêng gồm tài sản mỗi bên có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng; tài sản chia riêng trong thời kỳ hôn nhân; và tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu khác thuộc riêng từng người theo luật định. Nếu vợ hoặc chồng dùng tài sản riêng để đầu tư kinh doanh và không có sự nhập vào khối tài sản chung, phần tài sản đó vẫn giữ tính chất riêng.

Ngược lại, khi tài sản, vốn, lợi nhuận hoặc công sức kinh doanh được hình thành trong thời kỳ hôn nhân thì mặc nhiên có xu hướng được coi là tài sản chung nếu không có chứng cứ chứng minh là tài sản riêng. Trong thực tiễn, quyền sử dụng đất đưa vào kinh doanh, khoản lợi nhuận tích lũy từ hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân, phần vốn góp mua trong thời kỳ hôn nhân đều cần được xem xét thận trọng. Nguyên tắc chứng minh có vai trò đặc biệt quan trọng vì tranh chấp về tài sản kinh doanh thường phát sinh từ sự thiếu tách bạch giữa tài sản cá nhân và tài sản chung.

Quyền quản lý tài sản kinh doanh của vợ hoặc chồng

Theo Điều 213 Bộ luật Dân sự 2015, sở hữu chung của vợ chồng là sở hữu chung hợp nhất có thể phân chia; vợ chồng có quyền ngang nhau trong việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung. Từ đó, việc quản lý tài sản kinh doanh thuộc khối tài sản chung phải được đặt trên nguyên tắc đồng quyền, đồng trách nhiệm và tôn trọng thỏa thuận của vợ chồng. Nếu không có thỏa thuận riêng, mỗi bên không được tự ý chiếm hữu, sử dụng, định đoạt vượt quá phạm vi quyền đại diện hoặc ủy quyền.

Khoản 3 Điều 213 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép vợ chồng thỏa thuận hoặc ủy quyền cho nhau chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để một bên trực tiếp điều hành hoạt động kinh doanh, ký kết hợp đồng, quản lý dòng tiền hoặc thực hiện giao dịch với đối tác. Tuy nhiên, sự ủy quyền hoặc thỏa thuận này phải rõ ràng về phạm vi, thời hạn và nội dung để tránh tranh chấp về hiệu lực giao dịch.

Đối với trường hợp vợ chồng thỏa thuận đưa tài sản chung vào kinh doanh, người trực tiếp kinh doanh có quyền tự mình thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản đó theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Cơ chế này hỗ trợ tính linh hoạt của hoạt động kinh doanh, đồng thời vẫn bảo toàn nguyên tắc tài sản chung nếu không có thỏa thuận khác. Trong quan hệ với bên thứ ba, việc xác định thẩm quyền quản lý, đại diện hoặc ủy quyền là điều kiện để bảo đảm giao dịch hợp lệ và hạn chế rủi ro vô hiệu.

Định đoạt và chịu trách nhiệm đối với tài sản kinh doanh

Việc định đoạt tài sản kinh doanh phụ thuộc vào tính chất tài sản và phạm vi quyền sở hữu. Nếu là tài sản chung, việc bán, thế chấp, góp vốn, chuyển nhượng phần vốn hoặc sử dụng làm tài sản bảo đảm phải tuân theo quy định về định đoạt tài sản chung và sự đồng ý của cả hai vợ chồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật chuyên ngành quy định khác. Nếu là tài sản riêng, chủ sở hữu có quyền tự định đoạt trong giới hạn pháp luật.

Trách nhiệm đối với nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động kinh doanh cũng cần được phân biệt rõ. Nghĩa vụ do một bên xác lập vì nhu cầu gia đình, vì lợi ích chung hoặc từ việc quản lý, sử dụng tài sản chung thường có thể làm phát sinh trách nhiệm liên đới trong phạm vi luật định. Ngược lại, nghĩa vụ phát sinh thuần túy từ tài sản riêng và hoạt động kinh doanh riêng, không phục vụ lợi ích chung, sẽ được xem xét theo căn cứ riêng của từng quan hệ nghĩa vụ.

Phân chia tài sản kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân

Điều 38 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép vợ chồng thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. Khi tài sản kinh doanh là tài sản chung, việc chia theo thỏa thuận là phương án ưu tiên vì bảo đảm tính tự chủ của các bên và duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh ổn định. Nếu không thỏa thuận được, vợ hoặc chồng có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết theo luật định.

Việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân không làm thay đổi hoàn toàn bản chất tài sản đã được xác lập nếu pháp luật có quy định giới hạn. Khi chia, các bên phải quan tâm đến hậu quả đối với khoản nợ, nghĩa vụ thuế, đăng ký kinh doanh, quyền của người lao động và quyền lợi của đối tác. Đây là điểm đặc biệt của tài sản kinh doanh: giá trị không chỉ nằm ở hiện vật hay tiền mà còn ở khả năng tạo ra lợi nhuận và nghĩa vụ kèm theo.

Phân chia khi ly hôn

Khi ly hôn, tài sản kinh doanh của vợ hoặc chồng được giải quyết theo nguyên tắc chia đôi nhưng có tính đến các yếu tố quy định tại khoản 2 Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 như hoàn cảnh gia đình, công sức đóng góp, bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh và lỗi của mỗi bên. Vì vậy, chia đôi không đồng nghĩa với chia ngang bằng về giá trị tuyệt đối trong mọi trường hợp. Đối với phần vốn góp, cổ phần hoặc lợi ích gắn với doanh nghiệp, Tòa án thường xem xét tính liên tục của hoạt động kinh doanh để lựa chọn phương án chia phù hợp.

Trong nhiều trường hợp, một bên được nhận tài sản kinh doanh và phải thanh toán cho bên kia phần giá trị tương ứng. Cách xử lý này giúp bảo toàn công việc kinh doanh đang hoạt động, tránh đứt gãy quan hệ với khách hàng, người lao động và chủ nợ. Nếu tài sản kinh doanh là tài sản riêng thì không đưa vào khối chia khi ly hôn, trừ phần tăng thêm do nhập chung, trộn lẫn hoặc do thỏa thuận hợp nhất tài sản.

Rủi ro pháp lý thường gặp và hướng xử lý

Rủi ro phổ biến nhất là không tách bạch giữa tài sản riêng và tài sản chung, dẫn đến tranh chấp về nguồn vốn, quyền sở hữu và phần lợi nhuận. Rủi ro thứ hai là một bên tự ý ký kết giao dịch quan trọng mà không có căn cứ đại diện hoặc ủy quyền phù hợp, làm phát sinh tranh chấp hiệu lực giao dịch với bên thứ ba. Rủi ro thứ ba là không lưu giữ chứng từ góp vốn, giấy tờ sở hữu, thỏa thuận tài sản và hồ sơ kế toán, khiến việc chứng minh quyền tài sản trở nên khó khăn.

Để phòng ngừa tranh chấp, vợ chồng nên lập thỏa thuận bằng văn bản về việc sử dụng tài sản chung vào kinh doanh, phạm vi đại diện, cách chia lợi nhuận và cách xử lý nợ phát sinh. Khi có giao dịch lớn như chuyển nhượng bất động sản, thế chấp tài sản hoặc góp vốn bằng tài sản chung, việc rà soát điều kiện pháp lý trước khi ký kết là yêu cầu bắt buộc. Trong trường hợp tranh chấp đã phát sinh, việc phân định đúng bản chất tài sản và thời điểm hình thành là căn cứ quyết định để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mỗi bên.

Kết luận

Tài sản kinh doanh của vợ hoặc chồng là điểm giao thoa giữa pháp luật hôn nhân và gia đình với pháp luật dân sự, kinh doanh và tố tụng. Quyền quản lý gắn với chế độ sở hữu chung hợp nhất, còn quyền phân chia phụ thuộc vào thời điểm, nguồn gốc tài sản và thỏa thuận của các bên. Việc nhận diện đúng tài sản chung, tài sản riêng và thẩm quyền định đoạt có ý nghĩa then chốt đối với cả đời sống hôn nhân lẫn an toàn pháp lý của hoạt động kinh doanh.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị định hướng dẫn về chế độ tài sản của vợ chồng và thi hành Luật Hôn nhân và gia đình.
• Các bản án, quyết định giải quyết tranh chấp tài sản vợ chồng trong thực tiễn xét xử.
• Tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ về xác định tài sản chung, tài sản riêng trong hôn nhân.