Chế độ pháp lý đối với tài sản được tặng cho, thừa kế riêng trong hôn nhân

1. Khái quát về chế độ tài sản của vợ chồng

Trong pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam, chế độ tài sản của vợ chồng là tổng hợp các quy phạm điều chỉnh việc xác lập, chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản của vợ chồng. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định hai mô hình cơ bản là chế độ tài sản theo luật định và chế độ tài sản theo thỏa thuận. Chế độ tài sản theo luật định được áp dụng mặc nhiên nếu hai bên không có thỏa thuận bằng văn bản được công chứng trước khi kết hôn. Chế độ tài sản theo thỏa thuận cho phép vợ chồng lựa chọn cách phân định tài sản, trong đó có thể thỏa thuận về tài sản được tặng cho, thừa kế riêng, nhưng không được trái nguyên tắc chung của luật hôn nhân gia đình, pháp luật dân sự và đạo đức xã hội.

2. Cơ sở pháp lý về tài sản riêng trong hôn nhân

Khái niệm tài sản riêng được xây dựng trên nền tảng phân biệt giữa tài sản chung của vợ chồng và tài sản thuộc sở hữu của từng người vợ, chồng. Theo khoản 1 Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản riêng của vợ, chồng bao gồm tài sản mà mỗi bên có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được chia riêng cho vợ, chồng theo quy định; tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu và các loại tài sản khác theo quy định. Quy định này thể hiện nguyên tắc tôn trọng quyền sở hữu riêng ngay cả trong khuôn khổ quan hệ hôn nhân, đồng thời tạo nền tảng pháp lý cho việc xác định tài sản được tặng cho, thừa kế riêng.

3. Tài sản được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân

3.1. Điều kiện để được xác định là tài sản tặng cho riêng

Tài sản được tặng cho trong thời kỳ hôn nhân chỉ được coi là tài sản riêng khi thỏa mãn điều kiện chủ thể tặng cho xác định rõ đối tượng nhận là một bên vợ hoặc chồng. Theo quy định chung về hợp đồng tặng cho tại Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng tặng cho tài sản phải thể hiện ý chí rõ ràng của bên tặng cho và bên được tặng cho. Khi bên tặng cho ghi nhận cụ thể việc tặng cho riêng vợ hoặc riêng chồng trong văn bản, tài sản đó mang bản chất tài sản riêng, trừ trường hợp các bên vợ chồng có thỏa thuận khác. Ngược lại, nếu tài sản được tặng cho chung, không xác định rõ cho ai, thì tài sản đó thuộc khối tài sản chung của vợ chồng theo nguyên tắc suy đoán tài sản chung trong quan hệ hôn nhân.

3.2. Hình thức và chứng cứ chứng minh tặng cho riêng

Đối với bất động sản, khoản 3 Điều 459 Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu hợp đồng tặng cho phải được lập thành văn bản và công chứng hoặc chứng thực. Văn bản tặng cho riêng có giá trị là chứng cứ quan trọng chứng minh nguồn gốc tài sản là tài sản riêng. Đối với động sản có đăng ký quyền sở hữu, việc ghi nhận tên một bên vợ hoặc chồng trong giấy chứng nhận, kèm theo nội dung tặng cho riêng, giúp củng cố cơ sở xác định tài sản riêng. Trường hợp tài sản được tặng cho bằng lời nói, tặng cho không lập văn bản, việc chứng minh trở nên khó khăn hơn, bởi nghĩa vụ chứng minh thuộc về người cho rằng tài sản là tài sản riêng. Thực tiễn xét xử thường đánh giá tổng thể các chứng cứ như thư từ, tài liệu, lời khai của bên tặng cho hoặc người làm chứng để xác định bản chất giao dịch tặng cho.

4. Tài sản được thừa kế riêng của vợ hoặc chồng

4.1. Thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật

Tài sản thừa kế riêng của vợ hoặc chồng có thể phát sinh từ thừa kế theo di chúc hoặc thừa kế theo pháp luật theo Bộ luật Dân sự 2015. Khi người để lại di sản chỉ định rõ một bên vợ hoặc chồng là người thừa kế, phần tài sản nhận được được xác định là tài sản riêng, trừ trường hợp nội dung di chúc hoặc thỏa thuận khác giữa vợ chồng có quy định nhập vào tài sản chung. Đối với thừa kế theo pháp luật, khi một người vợ hoặc chồng thuộc hàng thừa kế và trực tiếp nhận phần di sản, pháp luật cũng ghi nhận đây là tài sản riêng vì phát sinh từ quyền nhân thân của từng cá nhân. Việc thừa kế nhận trong thời kỳ hôn nhân không làm thay đổi bản chất sở hữu riêng, dù tài sản đó có được hình thành, tăng giá trị dưới sự đóng góp của cả vợ và chồng.

4.2. Chia thừa kế chung nhưng phần sở hữu của từng người vẫn là tài sản riêng

Thực tiễn nhiều trường hợp vợ chồng cùng là đồng thừa kế đối với một khối di sản, ví dụ cùng là con của người để lại di sản. Khi đó, mỗi người vợ, chồng nhận một phần di sản tương ứng với suất thừa kế của mình. Phần thừa kế thuộc về vợ là tài sản riêng của vợ, phần thừa kế thuộc về chồng là tài sản riêng của chồng, trừ trường hợp hai bên thỏa thuận khác hoặc nhập vào tài sản chung. Việc đồng thừa kế không làm phát sinh chế độ sở hữu chung vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình, mà chỉ tạo ra sở hữu chung giữa các đồng thừa kế trong quan hệ dân sự. Sau khi hoàn tất thủ tục phân chia di sản, phần giá trị thuộc mỗi cá nhân được pháp luật bảo vệ như tài sản riêng của họ trong hôn nhân.

5. Nguyên tắc phân biệt tài sản tặng cho, thừa kế riêng và tài sản chung

Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đặt ra nguyên tắc suy đoán tài sản chung đối với tài sản do vợ chồng tạo lập, thu nhập trong thời kỳ hôn nhân, trừ khi có căn cứ chứng minh đó là tài sản riêng. Đối với tài sản được tặng cho, thừa kế, việc xác định thuộc tài sản chung hay riêng phụ thuộc chủ yếu vào ý chí của bên tặng cho hoặc người để lại di sản. Nếu nội dung tặng cho hoặc di chúc chỉ rõ tặng cho chung, để lại chung cho vợ chồng, thì tài sản thuộc tài sản chung. Nếu xác định tặng cho riêng, thừa kế riêng, thì tài sản mang tính chất tài sản riêng. Trường hợp không xác định rõ, tòa án thường áp dụng nguyên tắc suy đoán tài sản chung, nhằm bảo vệ cân bằng quyền lợi giữa hai bên vợ chồng và bên thứ ba có liên quan.

6. Trường hợp tài sản tặng cho, thừa kế riêng bị nhập vào tài sản chung

6.1. Thỏa thuận nhập tài sản riêng vào tài sản chung

Điều 44 và Điều 46 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép vợ chồng thỏa thuận nhập tài sản riêng vào tài sản chung. Khi một bên vợ hoặc chồng tự nguyện đưa tài sản được tặng cho riêng hoặc thừa kế riêng vào khối tài sản chung, thỏa thuận này làm thay đổi chế độ sở hữu đối với tài sản. Thỏa thuận có thể được lập bằng văn bản, được công chứng, chứng thực để đảm bảo giá trị chứng cứ và an toàn pháp lý, nhất là đối với bất động sản, tài sản có giá trị lớn. Sau khi nhập vào tài sản chung, vợ chồng cùng có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt, và tài sản chịu sự điều chỉnh của các quy định về tài sản chung, kể cả trong trường hợp chia tài sản khi ly hôn.

6.2. Tài sản riêng bị trộn lẫn, cải tạo, làm tăng giá trị bằng tài sản chung

Trong quá trình hôn nhân, tài sản tặng cho, thừa kế riêng có thể được sử dụng, cải tạo bằng công sức, tài sản chung của vợ chồng, dẫn đến việc khó tách bạch tài sản riêng và tài sản chung. Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 ghi nhận trường hợp tài sản riêng đã được trộn lẫn với tài sản chung, nếu không chứng minh được phần giá trị riêng, thì phần tài sản đó được coi là tài sản chung. Trường hợp xác định được phần đóng góp của tài sản riêng và tài sản chung, tòa án thường phân chia phần giá trị tăng thêm theo tỷ lệ tương ứng. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm quyền của người có tài sản riêng, vừa bảo vệ công sức, đóng góp của bên còn lại trong quá trình làm tăng giá trị tài sản.

7. Quyền, nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản tặng cho, thừa kế riêng

Đối với tài sản tặng cho, thừa kế riêng chưa nhập vào tài sản chung, vợ hoặc chồng có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt độc lập theo quy định của Bộ luật Dân sự, phù hợp với Điều 44 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Tuy nhiên, việc sử dụng tài sản riêng vẫn phải cân nhắc nghĩa vụ chung về tài chính của gia đình, nghĩa vụ cấp dưỡng, nuôi dưỡng con. Trong trường hợp một bên dùng tài sản riêng để thực hiện nghĩa vụ chung của vợ chồng, bên đó có quyền yêu cầu hoàn trả phần giá trị tương ứng khi chia tài sản hoặc khi chấm dứt hôn nhân. Ngược lại, nếu dùng tài sản chung để đầu tư vào tài sản riêng, bên kia có quyền yêu cầu ghi nhận phần giá trị đóng góp khi giải quyết tranh chấp.

8. Trách nhiệm chứng minh và thực tiễn tranh chấp

Tranh chấp về tài sản tặng cho, thừa kế riêng thường phát sinh khi ly hôn hoặc khi một trong hai bên thực hiện giao dịch với bên thứ ba. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đặt ra nguyên tắc bên nào yêu cầu công nhận tài sản là tài sản riêng thì có nghĩa vụ cung cấp chứng cứ chứng minh. Chứng cứ chủ yếu bao gồm hợp đồng tặng cho, di chúc, văn bản phân chia di sản, giấy chứng nhận quyền sở hữu đứng tên riêng, thỏa thuận chế độ tài sản của vợ chồng và các tài liệu liên quan. Khi chứng cứ không rõ ràng, tòa án áp dụng nguyên tắc suy đoán tài sản chung, giải thích các tình tiết có lợi cho việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cả hai bên. Thực tiễn xét xử cho thấy các vụ việc có hợp đồng tặng cho riêng, di chúc rõ ràng thường được giải quyết nhanh chóng hơn và hạn chế tranh chấp kéo dài.

9. Thỏa thuận chế độ tài sản và định hướng phòng ngừa tranh chấp

Thỏa thuận về chế độ tài sản vợ chồng theo Điều 47 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 là công cụ pháp lý quan trọng để định hướng xử lý tài sản tặng cho, thừa kế riêng. Vợ chồng có thể thỏa thuận trước khi kết hôn về việc tài sản được tặng cho, thừa kế trong tương lai sẽ được xem là tài sản riêng hay tài sản chung. Thỏa thuận rõ ràng giúp giảm thiểu xung đột, đồng thời tạo cơ sở cho tòa án áp dụng khi giải quyết tranh chấp. Bên cạnh đó, việc lập di chúc, hợp đồng tặng cho có nội dung cụ thể về người nhận, mục đích tặng cho, và việc xác nhận tại tổ chức công chứng cũng là biện pháp hữu hiệu để phòng ngừa tranh chấp liên quan đến tài sản riêng trong hôn nhân.

10. Một số khuyến nghị trong quản lý tài sản tặng cho, thừa kế riêng

Để bảo đảm quyền lợi hợp pháp đối với tài sản tặng cho, thừa kế riêng, mỗi bên vợ, chồng nên chú trọng lưu giữ đầy đủ hồ sơ, giấy tờ chứng minh nguồn gốc tài sản. Khi nhận tặng cho hoặc thừa kế, nên yêu cầu ghi rõ nội dung là cho riêng trong văn bản và trong giấy chứng nhận quyền sở hữu, sử dụng. Trường hợp muốn nhập tài sản riêng vào tài sản chung, nên lập văn bản thỏa thuận, được công chứng, tránh thỏa thuận miệng gây khó khăn khi phát sinh tranh chấp. Đồng thời, cần cân nhắc hài hòa giữa quyền sở hữu riêng và nghĩa vụ đối với gia đình, qua đó xây dựng cơ chế quản lý tài sản minh bạch, công bằng, góp phần ổn định quan hệ hôn nhân và bảo vệ quyền, lợi ích của các bên liên quan.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Nghị quyết số 02/2020/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của Luật Hôn nhân và gia đình.
• Một số bản án, quyết định giám đốc thẩm về tranh chấp tài sản vợ chồng do Tòa án nhân dân tối cao công bố.