Xử lý tài khoản mạng xã hội, email và dữ liệu số của người chết theo pháp luật Việt Nam

Khung pháp lý điều chỉnh dữ liệu số của người chết

Pháp luật Việt Nam hiện không có một đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện tài khoản mạng xã hội, email và dữ liệu số của người chết. Việc xử lý loại tài sản và thông tin này phải đặt trong mối quan hệ giữa chế định thừa kế của Bộ luật Dân sự 2015, quy định về quyền bí mật đời tư, thư tín và cơ sở dữ liệu điện tử, cùng các quy tắc bảo vệ dữ liệu cá nhân và điều khoản sử dụng của nhà cung cấp dịch vụ. Cách tiếp cận đúng là phân tách giữa phần mang giá trị tài sản, phần gắn với quyền nhân thân và phần thuộc bí mật thông tin riêng tư.

Về nguyên tắc chung, theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Do đó, nếu một tài khoản số hoặc dữ liệu số gắn với giá trị tài sản xác định được thì trước hết phải xem xét theo hướng di sản. Tuy nhiên, không phải mọi thông tin, mọi tài khoản đều đương nhiên là tài sản; nhiều nội dung còn gắn chặt với quyền nhân thân và đời sống riêng tư của người đã chết.

Tài khoản mạng xã hội có phải di sản hay không

Tài khoản mạng xã hội không được pháp luật Việt Nam xác lập như một loại tài sản có quy chế chuyển giao mặc định. Nếu tài khoản chỉ là phương tiện gắn với danh tính cá nhân, danh bạ, tin nhắn riêng tư, hình ảnh, dữ liệu tương tác và quyền truy cập do nền tảng kiểm soát, thì cần thận trọng khi coi đó là đối tượng thừa kế. Khi trong tài khoản có giá trị kinh tế độc lập, như số dư ví, quyền khai thác quảng cáo, quyền sở hữu nội dung số tạo doanh thu hoặc quyền tài sản khác, phần giá trị đó mới có cơ sở xem xét như di sản theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015.

Điểm mấu chốt là phải tách giữa quyền tài sản phát sinh từ tài khoản và quyền tiếp quản toàn bộ tài khoản. Quyền tài sản, nếu có căn cứ hợp pháp và định lượng được, có thể được xác lập trong di sản. Ngược lại, quyền đăng nhập, quyền kiểm soát toàn bộ hồ sơ, quyền quyết định giao diện công khai của tài khoản phụ thuộc mạnh vào chính sách nền tảng và có thể bị giới hạn bởi các điều khoản dịch vụ, cơ chế tưởng niệm tài khoản hoặc cơ chế xóa vĩnh viễn.

Email và hộp thư điện tử của người chết

Email là hình thức trao đổi thông tin riêng tư được pháp luật bảo vệ rất nghiêm ngặt. Theo khoản 3 Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015, thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân được bảo đảm an toàn và bí mật; việc bóc mở, kiểm soát, thu giữ chỉ được thực hiện trong trường hợp luật quy định. Vì vậy, thân nhân không có quyền tự ý đọc, sao chép hoặc khai thác toàn bộ thư điện tử của người đã chết nếu không có căn cứ pháp luật, căn cứ thỏa thuận hoặc sự ủy quyền hợp pháp trước đó.

Trong thực tiễn, email của người chết thường phát sinh ba nhóm yêu cầu: truy cập để tìm thông tin về tài sản, khóa tài khoản để tránh bị lạm dụng, hoặc xóa tài khoản theo yêu cầu gia đình. Việc giải quyết phải cân bằng giữa nhu cầu quản lý di sản với nghĩa vụ tôn trọng bí mật thư tín. Chỉ phần thông tin cần thiết phục vụ xác minh di sản, thực hiện nghĩa vụ tài sản, thanh toán nợ, hoặc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người thừa kế mới có cơ sở được xem xét tiếp cận theo đúng trình tự pháp luật và điều kiện của nhà cung cấp dịch vụ.

Quyền nhân thân, bí mật đời tư và dữ liệu cá nhân sau khi một người qua đời

Quyền đối với đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình được ghi nhận tại Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015. Quy định này tạo nền tảng cho việc bảo vệ hình ảnh, nhật ký số, thư điện tử, tin nhắn, tệp lưu trữ đám mây và các siêu dữ liệu gắn với cá nhân. Khi người đã chết để lại dữ liệu số có tính chất riêng tư, việc khai thác phải đặt dưới nguyên tắc hạn chế tối đa, chỉ sử dụng đúng mục đích, đúng phạm vi cần thiết và không xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đã mất.

Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng đặt ra cơ chế xử lý dữ liệu của người đã chết hoặc bị tuyên bố mất tích. Theo quy định về việc xử lý dữ liệu cá nhân của người chết hoặc mất tích trong Nghị định này, việc xử lý phải được sự đồng ý của vợ, chồng hoặc con thành niên; nếu không có vợ, chồng hoặc con thành niên thì phải có sự đồng ý của cha mẹ, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đây là cơ sở rất quan trọng khi thân nhân yêu cầu nền tảng, tổ chức cung cấp dịch vụ hoặc bên quản lý dữ liệu tiếp tục xử lý, cung cấp hoặc gỡ bỏ dữ liệu của người đã chết.

Ai có quyền yêu cầu xử lý tài khoản và dữ liệu của người chết

Người có quyền yêu cầu trước hết là người được chỉ định trong di chúc, người quản lý di sản hoặc những người thừa kế theo pháp luật trong phạm vi quyền, nghĩa vụ liên quan đến di sản. Tuy nhiên, quyền đó không bao trùm toàn bộ dữ liệu riêng tư. Khi yêu cầu liên quan đến dữ liệu cá nhân của người chết, cần có sự đồng ý của chủ thể thân nhân theo cơ chế của Nghị định 13/2023/NĐ-CP; khi yêu cầu liên quan đến di sản, phải chứng minh tư cách người thừa kế, người quản lý di sản hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan theo Bộ luật Dân sự 2015.

Người thừa kế cũng không thể mặc nhiên yêu cầu nền tảng trao toàn bộ quyền truy cập. Nhà cung cấp dịch vụ thường áp dụng chính sách riêng đối với tài khoản của người đã chết, chẳng hạn khóa tài khoản, chuyển sang chế độ tưởng niệm, hoặc xóa sau khi có hồ sơ hợp lệ. Do đó, trên phương diện pháp lý, yêu cầu hợp lệ phải đồng thời đáp ứng căn cứ luật Việt Nam và điều kiện chứng minh theo quy trình nội bộ của nền tảng.

Cách thức xử lý hợp pháp trong thực tiễn

Thứ nhất, nếu mục tiêu là quản lý tài sản số có giá trị, cần xác định rõ tài sản đó là gì, đứng tên ai, có thể định giá ra sao và có thể chuyển giao bằng cơ chế nào. Những dữ liệu mang giá trị kinh tế nên được ghi nhận cụ thể trong di chúc, kèm thông tin nhận diện, mật khẩu lưu giữ an toàn hoặc chỉ dẫn về nơi truy cập hợp pháp. Cách làm này giúp giảm tranh chấp và tạo căn cứ rõ ràng cho người thực hiện di chúc hoặc người thừa kế.

Thứ hai, nếu mục tiêu là bảo mật, nên yêu cầu nền tảng khóa tài khoản, vô hiệu hóa đăng nhập, chuyển chế độ tưởng niệm hoặc xóa dữ liệu không cần thiết. Việc này đặc biệt quan trọng đối với email, kho lưu trữ đám mây và tài khoản có nhiều thư từ, tài liệu riêng tư. Nguyên tắc xử lý phải là tối thiểu hóa dữ liệu, chỉ giữ lại phần cần cho mục đích hợp pháp, tránh công khai hóa nội dung riêng tư của người đã chết.

Thứ ba, nếu có tranh chấp giữa các thân nhân, giữa người thừa kế và nhà cung cấp dịch vụ, hoặc giữa yêu cầu khai thác tài sản với nghĩa vụ bảo vệ bí mật thư tín, cần ưu tiên giải quyết bằng hồ sơ pháp lý: giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, di chúc, văn bản đồng ý của thân nhân theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP và tài liệu chứng minh quyền đối với tài sản số. Cơ chế này bảo đảm cả tính hợp pháp lẫn khả năng thực thi trên thực tế.

Những giới hạn pháp lý cần đặc biệt lưu ý

Không được tự ý xâm nhập tài khoản của người chết chỉ vì là người thân. Việc biết mật khẩu, giữ điện thoại hoặc có quyền sử dụng máy tính của người đã mất không đồng nghĩa với quyền truy cập hợp pháp toàn bộ dữ liệu. Cũng không được tự ý công bố thư từ, tin nhắn, hình ảnh riêng tư nếu chưa có căn cứ pháp luật hoặc sự đồng ý hợp lệ của những chủ thể được pháp luật yêu cầu.

Không phải mọi nội dung trên mạng xã hội đều trở thành di sản. Nội dung gắn với nhân thân, danh dự, bí mật đời tư và tương tác riêng tư vẫn được bảo vệ sau khi cá nhân qua đời. Vì vậy, xử lý tài khoản số của người chết phải theo hướng phân loại từng lớp dữ liệu, thay vì áp dụng một cơ chế “thừa kế toàn bộ” một cách máy móc.

Kết luận

Pháp luật Việt Nam hiện giải quyết tài khoản mạng xã hội, email và dữ liệu số của người chết theo mô hình kết hợp: phần tài sản số được xem xét dưới góc độ di sản; phần thông tin riêng tư được bảo vệ bằng quyền bí mật đời tư, bí mật thư tín và quy định về dữ liệu cá nhân. Theo đó, việc tiếp cận, quản lý, chuyển giao hoặc xóa dữ liệu phải căn cứ Điều 612, khoản 3 Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015 và quy định liên quan của Nghị định 13/2023/NĐ-CP. Cách xử lý hợp pháp nhất là chuẩn bị trước bằng di chúc, chỉ dẫn quản trị tài khoản số và cơ chế ủy quyền rõ ràng để bảo đảm đồng thời quyền tài sản, quyền nhân thân và sự tôn trọng đối với người đã mất.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 612 về di sản thừa kế.
• Bộ luật Dân sự 2015, khoản 3 Điều 38 về thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác.
• Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quy định xử lý dữ liệu của người đã chết hoặc bị tuyên bố mất tích.
• Luật Viễn thông 2023 về bảo vệ thông tin riêng tư của người sử dụng dịch vụ viễn thông.
• Luật Công nghệ thông tin 2006 về an toàn, an ninh thông tin và dữ liệu điện tử.
• Luật An ninh mạng 2018 về bảo đảm an ninh thông tin trên không gian mạng.