Tác phẩm thuê sáng tác: điều khoản quyền sử dụng cần quy định gì?

Khái niệm tác phẩm thuê sáng tác và ý nghĩa của thỏa thuận quyền sử dụng

Tác phẩm thuê sáng tác là tác phẩm được tạo ra theo yêu cầu của tổ chức, cá nhân đặt hàng nhằm phục vụ một mục đích xác định như quảng cáo, nhận diện thương hiệu, thiết kế sản phẩm, ấn phẩm truyền thông, phần mềm hoặc nội dung số. Trong quan hệ này, bên đặt hàng thường quan tâm đến quyền khai thác thương mại, còn tác giả quan tâm đến quyền được ghi nhận và quyền hưởng thù lao. Vì vậy, thỏa thuận quyền sử dụng không chỉ là điều khoản phụ, mà là trung tâm của toàn bộ giao dịch.

Về nguyên tắc, quyền tác giả gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Một số quyền nhân thân gắn chặt với tác giả, không chuyển giao được, trong khi quyền tài sản có thể được khai thác, chuyển nhượng hoặc cho phép sử dụng theo thỏa thuận. Căn cứ khoản 1 Điều 19, Điều 20 và Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung, trường hợp giao kết hợp đồng với tác giả để tạo ra tác phẩm thì quyền đối với tác phẩm được xác định theo hợp đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Nguyên tắc pháp lý cần nắm trước khi soạn thỏa thuận

Trước hết, cần tách bạch giữa quyền sở hữu bản vật chất của tác phẩm và quyền tác giả đối với nội dung sáng tạo. Việc giao nhận file thiết kế, bản thảo, bản ghi, bản vẽ hoặc mã nguồn không đồng nghĩa với việc bên đặt hàng đương nhiên có toàn bộ quyền sử dụng tác phẩm. Muốn khai thác hợp pháp, hợp đồng phải quy định rõ phạm vi quyền được dùng, cách dùng, thời hạn dùng và lãnh thổ sử dụng.

Thứ hai, quyền nhân thân của tác giả không thể tùy tiện loại bỏ. Đặc biệt, quyền đặt tên tác phẩm, quyền đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm vẫn phải được tôn trọng theo quy định của pháp luật. Vì vậy, nếu bên đặt hàng muốn chỉnh sửa, rút gọn, cắt ghép, chuyển thể hoặc dùng tác phẩm vào nhiều ấn phẩm khác nhau, điều khoản cho phép sửa đổi và phạm vi sửa đổi phải được ghi nhận cụ thể.

Nội dung bắt buộc nên có trong thỏa thuận quyền sử dụng tác phẩm

1. Xác định rõ đối tượng tác phẩm

Hợp đồng cần mô tả chính xác tác phẩm được thuê sáng tác: tên tác phẩm, thể loại, định dạng, dung lượng, ngôn ngữ, phiên bản, cấu trúc, tiêu chuẩn kỹ thuật và sản phẩm bàn giao. Mô tả càng cụ thể thì càng hạn chế tranh cãi về việc bên nhận đặt hàng đã hoàn thành đúng yêu cầu hay chưa. Nếu có nhiều hạng mục, nên liệt kê riêng từng đầu việc và sản phẩm đầu ra.

2. Quy định loại quyền được sử dụng

Đây là điều khoản quan trọng nhất. Các bên phải ghi rõ bên đặt hàng được quyền công bố, sao chép, phân phối, truyền đạt, trình diễn, trưng bày, sửa đổi, chuyển thể, tạo tác phẩm phái sinh hoặc khai thác thương mại ở mức nào. Nếu mục tiêu là sở hữu toàn bộ quyền tài sản, hợp đồng cần quy định theo hướng chuyển giao quyền tài sản cụ thể; nếu chỉ cần quyền sử dụng, phải giới hạn theo phạm vi cấp phép.

Đặc biệt, các quyền nên được ghi theo nhóm: quyền sử dụng nội bộ, quyền sử dụng trên môi trường số, quyền quảng cáo, quyền in ấn, quyền phát hành, quyền cho bên thứ ba khai thác lại. Cách quy định này giúp tránh hiểu nhầm rằng “được sử dụng” đồng nghĩa với “được sở hữu toàn bộ”.

3. Phạm vi sử dụng, thời hạn và lãnh thổ

Phạm vi sử dụng cần thể hiện rõ tác phẩm được dùng cho mục đích gì, trong kênh nào, trong bao lâu và tại khu vực nào. Một hợp đồng chặt chẽ phải nêu cụ thể: sử dụng cho chiến dịch nào, trên website hay mạng xã hội nào, có được dùng cho truyền thông trả phí hay không, có được dùng lại cho chiến dịch khác hay không. Nếu không có giới hạn, bên sử dụng dễ phát sinh tranh chấp khi tiếp tục khai thác vượt quá mục đích ban đầu.

Thời hạn sử dụng cũng phải được định lượng rõ ràng theo mốc ngày, tháng hoặc theo sự kiện. Trường hợp tác phẩm được khai thác lâu dài như logo, bộ nhận diện hoặc phần mềm, hợp đồng nên quy định quyền sử dụng vô thời hạn hoặc trong suốt thời hạn bảo hộ, nếu pháp luật và ý chí các bên cho phép. Nếu chỉ dùng trong thời gian ngắn, cần giới hạn rõ để tránh bên đặt hàng tiếp tục sử dụng sau khi quyền đã chấm dứt.

4. Quyền chỉnh sửa, cắt ghép và phái sinh

Trong thực tế, tác phẩm thuê sáng tác thường phải chỉnh sửa để phù hợp mục đích sử dụng. Hợp đồng cần quy định bên đặt hàng có quyền sửa đổi ở mức nào, ai là người duyệt sửa đổi, và việc sửa đổi có phải xin chấp thuận lại từ tác giả hay không. Nếu cho phép tạo tác phẩm phái sinh, phải xác định ranh giới giữa chỉnh sửa kỹ thuật và biến đổi nội dung sáng tạo.

Nếu không quy định rõ, việc chỉnh sửa quá mức có thể bị coi là xâm phạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Do đó, điều khoản này nên kèm cơ chế phê duyệt bản sửa, thời hạn phản hồi của tác giả và hậu quả pháp lý nếu tác giả không phản hồi đúng hạn.

5. Quyền ghi tên tác giả và cách ghi nhận

Điều khoản về ghi nhận tác giả cần nêu cách thức hiển thị tên thật, bút danh hoặc dòng ghi chú tác quyền. Trong một số trường hợp thương mại, bên đặt hàng muốn ẩn danh tác giả; tuy nhiên, điều này phải phù hợp với quyền nhân thân và sự đồng ý của tác giả. Nếu tác phẩm công bố rộng rãi, nên quy định rõ tác giả được ghi tên ở đâu, dưới hình thức nào và có ngoại lệ trong trường hợp không gian hiển thị hạn chế hay không.

6. Thù lao, phương thức thanh toán và chi phí liên quan

Mức thù lao phải gắn với phạm vi quyền được cấp. Quyền sử dụng càng rộng, thời hạn càng dài, lãnh thổ càng lớn thì thù lao càng cần được xác định tương xứng. Hợp đồng nên nêu rõ thời điểm thanh toán, điều kiện thanh toán, khoản tạm ứng, thanh toán theo giai đoạn và trách nhiệm thuế nếu có.

Nếu tác phẩm được sử dụng cho mục đích thương mại, nên tách riêng thù lao sáng tác và thù lao cấp quyền sử dụng để tránh nhầm lẫn. Trường hợp bên đặt hàng yêu cầu độc quyền, giá trị thù lao nên phản ánh việc loại trừ khả năng tác giả tiếp tục khai thác cho chủ thể khác trong cùng phạm vi.

7. Tính độc quyền hay không độc quyền

Hợp đồng phải xác định rõ quyền sử dụng là độc quyền hay không độc quyền. Nếu độc quyền, cần quy định phạm vi độc quyền, thời hạn độc quyền và hệ quả đối với tác giả, đặc biệt là việc tác giả có được sử dụng lại phần cốt lõi của tác phẩm hay không. Nếu không độc quyền, tác giả vẫn có thể cấp quyền cho chủ thể khác ngoài phạm vi đã thỏa thuận.

Điều khoản độc quyền thường phát sinh trong thiết kế logo, nhạc hiệu, nội dung thương hiệu hoặc phần mềm đặt hàng. Đây là nhóm quyền nhạy cảm, vì chỉ cần thiếu một câu chữ rõ ràng là bên sử dụng dễ hiểu rằng họ có toàn quyền, trong khi pháp luật chỉ thừa nhận quyền đã được thỏa thuận.

8. Cam kết nguyên gốc và trách nhiệm khi xâm phạm

Bên sáng tác cần cam kết tác phẩm là kết quả lao động sáng tạo của mình, không sao chép, không xâm phạm quyền của bên thứ ba và không vi phạm quy định về nội dung bị cấm. Bên đặt hàng cũng cần có cơ chế kiểm tra và yêu cầu cung cấp chứng cứ về quá trình sáng tác khi cần thiết. Điều khoản trách nhiệm phải xác định rõ bên nào chịu rủi ro nếu phát sinh tranh chấp bản quyền với bên thứ ba.

Nếu tác phẩm vi phạm quyền của người khác, hợp đồng nên quy định nghĩa vụ sửa chữa, thay thế, hoàn tác, bồi thường và hoàn trả thù lao trong trường hợp lỗi thuộc về bên sáng tác. Ngược lại, nếu bên đặt hàng tự ý mở rộng phạm vi sử dụng vượt quá hợp đồng, trách nhiệm phải thuộc về bên đặt hàng.

Những điểm thường bị bỏ sót nhưng dễ gây tranh chấp

Một là, nhiều hợp đồng chỉ ghi “bên đặt hàng được toàn quyền sử dụng” nhưng không làm rõ quyền nào được chuyển giao và quyền nào chỉ là giấy phép sử dụng. Cách diễn đạt này dễ gây tranh cãi khi bên đặt hàng đưa tác phẩm sang nền tảng khác, sửa đổi mạnh hoặc cấp lại cho bên thứ ba. Hai là, nhiều bên bỏ qua điều khoản về file gốc, khiến việc chỉnh sửa sau này gặp trở ngại kỹ thuật và tranh chấp về bàn giao.

Ba là, nhiều hợp đồng không nói về quyền lưu trữ, sao chép dự phòng, trích dẫn một phần tác phẩm trong hồ sơ năng lực hoặc truyền thông nội bộ. Bốn là, điều khoản chấm dứt hợp đồng thường không gắn với số phận của quyền sử dụng sau khi chấm dứt, dẫn tới tranh chấp về việc tiếp tục khai thác tác phẩm đã nhận. Vì vậy, hợp đồng cần xác định hậu quả của việc hết hạn, đơn phương chấm dứt hoặc vi phạm nghĩa vụ.

Gợi ý cấu trúc điều khoản quyền sử dụng trong hợp đồng

Về mặt soạn thảo, thỏa thuận nên được xây dựng theo logic: đối tượng tác phẩm; phạm vi quyền sử dụng; mục đích sử dụng; thời hạn; lãnh thổ; tính độc quyền; quyền chỉnh sửa; quyền cấp lại cho bên thứ ba; thù lao; ghi nhận tác giả; trách nhiệm vi phạm; giải quyết tranh chấp. Cấu trúc này bảo đảm mỗi quyền được cấp đều có giới hạn tương ứng và có cơ sở chứng minh khi phát sinh tranh chấp.

Đối với tác phẩm có giá trị thương mại cao, nên kèm phụ lục kỹ thuật mô tả file bàn giao, định dạng, số lần chỉnh sửa, quy trình nghiệm thu và cơ chế phê duyệt cuối cùng. Một hợp đồng tốt không chỉ nói về “quyền”, mà còn thiết kế quy trình thực thi quyền đó trong thực tế.

Kết luận

Thỏa thuận quyền sử dụng đối với tác phẩm thuê sáng tác phải quy định rõ tác phẩm nào được khai thác, quyền nào được cấp, giới hạn sử dụng ra sao và trách nhiệm pháp lý của từng bên. Điểm mấu chốt là không mặc định rằng việc thuê sáng tác đồng nghĩa với việc bên đặt hàng có toàn bộ quyền tác giả; mọi quyền phải được xác lập bằng quy định hợp đồng phù hợp với Luật Sở hữu trí tuệ. Khi hợp đồng được soạn chặt chẽ, giá trị thương mại của tác phẩm được bảo đảm, đồng thời rủi ro tranh chấp bản quyền được giảm thiểu đáng kể.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019, 2022.
• Nghị định số 17/2023/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.
• Điều 19, Điều 20 và Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ về quyền nhân thân, quyền tài sản và tác phẩm được sáng tạo theo hợp đồng.
• Quy định hướng dẫn tại Nghị định 17/2023/NĐ-CP về đặt hàng, sử dụng và bảo đảm quyền tác giả đối với tác phẩm.