Tác phẩm đồng sáng tạo: quyền tác giả và tỷ lệ hưởng lợi

Cơ sở pháp lý và ý nghĩa của việc xác định đồng tác giả

Trong lĩnh vực quyền tác giả, việc xác định đúng ai là tác giả và ai là đồng tác giả có ý nghĩa quyết định đối với việc đứng tên, khai thác thương mại, cấp phép sử dụng và phân chia doanh thu từ tác phẩm. Theo khoản 1 Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022, trường hợp có từ hai người trở lên cùng trực tiếp sáng tạo tác phẩm với chủ ý các đóng góp được kết hợp thành một tổng thể hoàn chỉnh thì những người đó là đồng tác giả. Quy định này cho thấy đồng tác giả không được hiểu theo tiêu chí hỗ trợ gián tiếp, mà phải là sự tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo. Cách hiểu đúng giúp loại trừ các trường hợp chỉ góp ý, cung cấp tư liệu, hiệu đính kỹ thuật hoặc hỗ trợ hậu cần khỏi phạm vi đồng tác giả.

Ý nghĩa thực tiễn của việc xác định đồng tác giả nằm ở chỗ quyền tác giả không tự động chia đều cho mọi người có liên quan đến tác phẩm. Tác phẩm càng có nhiều chủ thể tham gia thì nguy cơ tranh chấp về tên tác giả, quyền công bố, quyền khai thác, tiền nhuận bút và tiền bản quyền càng lớn. Vì vậy, nhận diện đúng đồng tác giả là điều kiện tiên quyết để xác lập trật tự pháp lý đối với tác phẩm chung. Trên phương diện quản trị quyền, đây cũng là căn cứ để ký kết hợp đồng, đăng ký quyền tác giả và xử lý vi phạm khi bên thứ ba sử dụng tác phẩm.

Tiêu chí nhận diện tác phẩm do nhiều người cùng sáng tạo

Đóng góp phải là trực tiếp và mang tính sáng tạo

Điểm cốt lõi của đồng tác giả là mỗi người phải có đóng góp trực tiếp vào sự hình thành tác phẩm. Nếu một cá nhân chỉ nêu ý tưởng chung, góp ý nội dung, chỉnh sửa ngôn từ đơn thuần, sưu tầm tài liệu hoặc hỗ trợ kỹ thuật thì không đương nhiên trở thành đồng tác giả. Pháp luật hiện hành nhấn mạnh yếu tố “trực tiếp sáng tạo” để bảo đảm quyền tác giả thuộc về người tạo ra hình thức thể hiện của tác phẩm. Nhờ đó, quyền tác giả được gắn với lao động sáng tạo thực sự, thay vì gắn với mọi quan hệ cộng tác xung quanh tác phẩm.

Đóng góp phải được kết hợp thành một tổng thể hoàn chỉnh

Không phải mọi trường hợp cùng tham gia đều là đồng tác giả. Điều kiện thứ hai là các đóng góp phải được kết hợp với nhau thành một chỉnh thể thống nhất, không thể tách rời về mặt sáng tạo nếu xét trên cấu trúc chung của tác phẩm. Chẳng hạn, một bài nghiên cứu có phần viết, phần biểu đồ, phần phân tích liên thông chặt chẽ có thể phát sinh đồng tác giả nếu các phần được tạo ra với chủ ý kết hợp thành một sản phẩm hoàn chỉnh. Ngược lại, nếu mỗi người tạo ra một phần độc lập, có thể sử dụng riêng biệt mà không ảnh hưởng đến phần còn lại, thì cần xem xét từng phần như một đối tượng quyền riêng.

Người hỗ trợ không phải là đồng tác giả

Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn thi hành đều khẳng định người hỗ trợ, góp ý kiến hoặc cung cấp tư liệu cho người khác sáng tạo tác phẩm không phải là tác giả, đồng tác giả. Quy tắc này đặc biệt quan trọng trong môi trường học thuật, báo chí, xuất bản và nghiên cứu khoa học, nơi có nhiều người cùng tham gia ở các mức độ khác nhau. Một giảng viên hướng dẫn đề tài, một biên tập viên sửa bản thảo hoặc một chuyên gia phản biện thường chỉ có vai trò hỗ trợ, trừ khi họ trực tiếp tham gia sáng tạo nội dung tác phẩm. Việc phân biệt rạch ròi giúp tránh nhầm lẫn giữa đóng góp chuyên môn và quyền tác giả.

Quyền đối với tác phẩm có đồng tác giả

Với tác phẩm có đồng tác giả, việc thực hiện quyền nhân thân và quyền tài sản phải tuân theo nguyên tắc thỏa thuận giữa các đồng tác giả, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc tác phẩm có phần riêng biệt có thể khai thác độc lập. Nguyên tắc này được ghi nhận tại khoản 3 Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022, đồng thời được cụ thể hóa trong Nghị định 17/2023/NĐ-CP. Như vậy, pháp luật không mặc định một đồng tác giả có quyền đơn phương quyết định số phận của toàn bộ tác phẩm. Mọi hành vi công bố, sửa đổi, cấp phép hoặc định đoạt tác phẩm chung phải đặt trên nền tảng đồng thuận.

Về quyền nhân thân, tên của các đồng tác giả phải được tôn trọng theo đúng mức độ đóng góp và thỏa thuận đã có. Việc đứng tên, ghi tên thứ tự tác giả, quyết định công bố lần đầu hoặc sửa chữa nội dung tác phẩm đều có thể trở thành vấn đề tranh chấp nếu không có thỏa thuận rõ ràng từ đầu. Về quyền tài sản, việc khai thác tác phẩm để xuất bản, biểu diễn, sao chép, phân phối, truyền đạt đến công chúng hoặc cấp phép cho tổ chức, cá nhân khác sử dụng cũng phải có cơ chế thống nhất. Trong thực tiễn, văn bản thỏa thuận đồng tác giả cần xác định rõ đầu mối đại diện, phạm vi quyền được giao và cách phân chia doanh thu.

Nguyên tắc xác định tỷ lệ hưởng lợi

Pháp luật về quyền tác giả không đặt ra một công thức cứng áp dụng chung cho mọi tác phẩm đồng sáng tạo. Tỷ lệ hưởng lợi trước hết do các đồng tác giả tự thỏa thuận trên cơ sở mức độ đóng góp, công sức, chất lượng sáng tạo và vai trò của từng người trong tổng thể tác phẩm. Khi có thỏa thuận rõ ràng, tỷ lệ này trở thành căn cứ để chia nhuận bút, thù lao, tiền bản quyền hoặc các khoản lợi ích khác phát sinh từ khai thác tác phẩm. Đây là cách tiếp cận phù hợp với bản chất của quyền tác giả, vì quyền lợi gắn với đóng góp sáng tạo cụ thể.

Nếu không có thỏa thuận về tỷ lệ, cách xử lý phải dựa trên chứng cứ về phần đóng góp thực tế của từng đồng tác giả. Chứng cứ có thể là bản thảo, lịch sử chỉnh sửa, email trao đổi, biên bản họp nhóm, nhật ký nghiên cứu, hợp đồng thực hiện nhiệm vụ hoặc dữ liệu thể hiện quá trình sáng tạo. Trong môi trường doanh nghiệp, cơ quan, trường đại học hoặc viện nghiên cứu, việc giao việc bằng văn bản và lưu giữ vết chỉnh sửa là yếu tố quyết định để chứng minh mức độ đóng góp. Thiếu căn cứ rõ ràng, tranh chấp thường kéo dài và làm gián đoạn việc khai thác thương mại tác phẩm.

Đối với tác phẩm có phần riêng biệt có thể tách ra sử dụng độc lập mà không làm phương hại đến phần của các đồng tác giả khác, mỗi người có quyền đối với phần riêng của mình nếu không có thỏa thuận khác. Đây là cơ chế rất quan trọng để xử lý những tác phẩm phức hợp, trong đó mỗi người sáng tạo một phần có giá trị khai thác độc lập. Tuy nhiên, việc tách phần riêng chỉ hợp lệ khi không làm thay đổi bản chất hay gây ảnh hưởng đến phần của người khác. Nếu phần riêng và phần chung đan xen chặt chẽ, việc chia tách pháp lý phải hết sức thận trọng.

Thực tiễn phân chia lợi ích trong tác phẩm đồng sáng tạo

Trong thực tế, tỷ lệ hưởng lợi thường được quy định ngay từ giai đoạn hình thành dự án sáng tạo. Các bên có thể thỏa thuận theo tỷ lệ cố định, theo phần trăm doanh thu ròng, theo từng vòng khai thác hoặc theo từng hình thức sử dụng tác phẩm. Cách làm này tạo tính minh bạch, hạn chế mâu thuẫn và giúp bên thứ ba dễ dàng thanh toán đúng chủ thể. Khi tác phẩm được khai thác qua nhiều kênh như xuất bản, số hóa, trình diễn hoặc cấp quyền phái sinh, hợp đồng càng cần phân định rõ cách tính doanh thu và chi phí được khấu trừ.

Trong tác phẩm được sáng tạo theo nhiệm vụ được giao hoặc theo hợp đồng, quyền và lợi ích tài sản còn phải đặt trong khuôn khổ quan hệ lao động, quan hệ dịch vụ hoặc quan hệ đặt hàng. Khi đó, chủ thể hưởng quyền khai thác có thể là tổ chức giao nhiệm vụ hoặc bên đặt hàng, tùy nội dung thỏa thuận và quy định áp dụng. Tuy nhiên, việc ghi nhận tên tác giả và ghi nhận phần đóng góp sáng tạo vẫn là yêu cầu pháp lý không thể bỏ qua. Điều này bảo đảm sự hài hòa giữa quyền tác giả với quan hệ hợp đồng.

Rủi ro pháp lý thường gặp

Rủi ro phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa người tham gia hỗ trợ và đồng tác giả, dẫn đến ghi nhận sai tên hoặc chia sai lợi ích. Rủi ro thứ hai là thiếu thỏa thuận bằng văn bản về cách thực hiện quyền nhân thân, quyền tài sản và tỷ lệ phân chia doanh thu. Rủi ro thứ ba là một đồng tác giả tự ý công bố, cấp phép hoặc chuyển nhượng quyền đối với toàn bộ tác phẩm mà không có sự đồng thuận cần thiết. Những hành vi này dễ phát sinh tranh chấp dân sự, yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, bồi thường thiệt hại và thu hồi lợi ích bất hợp pháp.

Để hạn chế tranh chấp, các chủ thể sáng tạo nên lập văn bản ghi nhận từ đầu về: danh sách đồng tác giả; mô tả phần đóng góp; nguyên tắc ghi tên; cơ chế ra quyết định; tỷ lệ chia lợi ích; quyền đại diện làm việc với bên thứ ba; và cách xử lý khi một đồng tác giả rút lui hoặc qua đời. Trong các dự án nghiên cứu, sáng tác hoặc sản xuất nội dung chuyên môn, đây là công cụ quản trị quyền có giá trị thực tiễn rất cao. Về lâu dài, thỏa thuận rõ ràng không chỉ bảo vệ quyền của từng cá nhân mà còn làm tăng khả năng thương mại hóa tác phẩm một cách ổn định.

Kết luận

Tác phẩm do nhiều người cùng sáng tạo chỉ được xác định đúng khi đáp ứng đồng thời các yếu tố: trực tiếp sáng tạo, đóng góp được kết hợp thành một chỉnh thể và có căn cứ rõ ràng về phần việc của từng người. Quyền nhân thân và quyền tài sản đối với tác phẩm chung về nguyên tắc phải do các đồng tác giả thỏa thuận thực hiện. Tỷ lệ hưởng lợi không mặc nhiên chia đều mà phụ thuộc chủ yếu vào thỏa thuận và chứng cứ về mức độ đóng góp thực tế. Trong bối cảnh khai thác tác phẩm ngày càng đa dạng, thỏa thuận bằng văn bản là giải pháp pháp lý trung tâm để phòng ngừa tranh chấp và bảo vệ công bằng giữa các chủ thể sáng tạo.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2022.
• Nghị định 17/2023/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.
• Bộ luật Dân sự 2005, các quy định lịch sử về tác phẩm đồng tác giả và quyền tác giả.
• Văn bản hướng dẫn thi hành về quyền tác giả và sử dụng tác phẩm đồng tác giả trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
• Hệ thống văn bản pháp luật của Chính phủ và cơ sở dữ liệu pháp luật chính thức.