Sự kiện bất khả kháng và miễn trách nhiệm trong pháp luật Việt Nam

Sự kiện bất khả kháng là gì?

Trong pháp luật Việt Nam, sự kiện bất khả kháng được xác định theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015 là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. Đây là khái niệm pháp lý chặt chẽ, không đồng nghĩa với mọi biến cố khó khăn hoặc mọi trở ngại trong thực hiện nghĩa vụ.

Để được coi là bất khả kháng, sự kiện phải đồng thời đáp ứng ba dấu hiệu: tính khách quan, tính không thể lường trước và tính không thể khắc phục. Ba dấu hiệu này phải được xem xét trên hoàn cảnh cụ thể của quan hệ nghĩa vụ, năng lực của bên vi phạm và thời điểm phát sinh sự kiện. Nếu thiếu một trong ba dấu hiệu, sự kiện đó không đủ căn cứ để miễn trách nhiệm theo cơ chế bất khả kháng.

Hệ quả pháp lý của sự kiện bất khả kháng

Chế định này trước hết có ý nghĩa trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Theo khoản 2 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015, người gây thiệt hại không phải bồi thường nếu thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng, trừ trường hợp luật có quy định khác hoặc các bên có thỏa thuận khác. Như vậy, miễn trách nhiệm không phải là nguyên tắc tuyệt đối, mà là một ngoại lệ có điều kiện.

Trong quan hệ hợp đồng, sự kiện bất khả kháng còn liên quan đến việc xác định bên vi phạm có phải chịu trách nhiệm do chậm thực hiện, không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ hay không. Tuy nhiên, kết quả pháp lý không tự động phát sinh chỉ vì có biến cố; cần chứng minh mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa sự kiện bất khả kháng và việc không thực hiện nghĩa vụ. Nếu nghĩa vụ vẫn có thể thực hiện bằng biện pháp hợp lý mà bên có nghĩa vụ không thực hiện, cơ chế miễn trách nhiệm không được áp dụng.

Dịch bệnh có được coi là bất khả kháng không?

Dịch bệnh không mặc nhiên là sự kiện bất khả kháng. Chỉ khi dịch bệnh đáp ứng đầy đủ ba dấu hiệu tại khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015 và trực tiếp làm cho nghĩa vụ không thể thực hiện dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết thì mới có cơ sở xem xét miễn trách nhiệm. Điều này đòi hỏi đánh giá cụ thể theo từng hợp đồng, từng thời điểm và từng loại nghĩa vụ.

Ví dụ, trong một số trường hợp, lệnh phong tỏa, cấm lưu thông, đóng cửa biên giới hoặc hạn chế hoạt động theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền có thể tạo ra trở ngại khách quan rất lớn. Tuy nhiên, nếu nghĩa vụ là thanh toán tiền, chuyển khoản, giao nhận thay thế hoặc thực hiện bằng phương thức khác mà vẫn khả thi, thì không thể mặc nhiên viện dẫn dịch bệnh để miễn trách nhiệm. Việc đánh giá phải đặt trên tiêu chí khả thi thực tế, không chỉ dựa vào sự tồn tại của dịch bệnh.

Thiên tai có đương nhiên miễn trách nhiệm không?

Thiên tai cũng không đương nhiên là bất khả kháng. Bão, lũ, động đất, sạt lở, hạn hán và các hiện tượng tự nhiên tương tự chỉ được coi là bất khả kháng khi chúng đáp ứng đầy đủ điều kiện của khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015. Nói cách khác, sự kiện phải vượt khỏi khả năng kiểm soát hợp lý của bên có nghĩa vụ và không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết.

Trong thực tiễn, thiên tai thường là căn cứ miễn trách nhiệm đối với các nghĩa vụ bị cản trở trực tiếp, chẳng hạn hàng hóa bị hủy hoại, công trình bị phá hỏng, tuyến vận chuyển bị chia cắt hoặc hoạt động bị đình trệ hoàn toàn. Nhưng nếu bên có nghĩa vụ vẫn có thể dự liệu trước, chủ động phòng ngừa hoặc tổ chức phương án thay thế mà không thực hiện, thì việc viện dẫn thiên tai sẽ không đủ cơ sở. Do đó, đánh giá không dừng ở mức “có thiên tai” mà phải xét mức độ tác động đến nghĩa vụ.

Mất điện có phải bất khả kháng không?

Mất điện không mặc nhiên là bất khả kháng. Trường hợp mất điện có thể chỉ là sự cố kỹ thuật thông thường, rủi ro vận hành hoặc tình huống có thể dự liệu và khắc phục. Chỉ khi mất điện xảy ra do nguyên nhân khách quan, ngoài khả năng kiểm soát, không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết, mới có thể xem xét theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015.

Đối với hợp đồng, mất điện chỉ được miễn trách nhiệm khi nó làm cho nghĩa vụ không thể thực hiện theo cách thông thường và không có giải pháp thay thế hợp lý. Nếu bên vi phạm có máy phát điện, nguồn dự phòng, phương án làm việc khác hoặc có thể khắc phục trong thời gian ngắn mà vẫn không triển khai, thì khó có cơ sở coi đây là bất khả kháng. Trong nhiều giao dịch thương mại, các bên còn có thể thỏa thuận riêng rằng mất điện, thiếu nhiên liệu hoặc lỗi hệ thống được coi là sự kiện bất khả kháng để phân bổ rủi ro hợp đồng.

Các điều kiện cần chứng minh khi yêu cầu miễn trách nhiệm

Để được miễn trách nhiệm vì bất khả kháng, bên vi phạm cần chứng minh bốn vấn đề cốt lõi. Thứ nhất, đã xảy ra một sự kiện khách quan theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015. Thứ hai, sự kiện đó là nguyên nhân trực tiếp làm nghĩa vụ không thể thực hiện đúng hạn hoặc đúng cách. Thứ ba, bên vi phạm đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép nhưng vẫn không khắc phục được hậu quả. Thứ tư, không có thỏa thuận hoặc quy định pháp luật loại trừ việc miễn trách nhiệm trong trường hợp đó.

Chứng cứ thường bao gồm văn bản của cơ quan nhà nước, thông báo thiên tai, quyết định phong tỏa, biên bản sự cố, hồ sơ kỹ thuật, thư trao đổi với đối tác và tài liệu chứng minh đã nỗ lực khắc phục. Thiếu chứng cứ thì yêu cầu miễn trách nhiệm rất khó được chấp nhận. Trong tranh chấp, gánh nặng chứng minh thông thường thuộc về bên viện dẫn bất khả kháng để thoát khỏi trách nhiệm.

Phân biệt bất khả kháng với khó khăn, trở ngại và rủi ro kinh doanh

Không phải mọi biến động bất lợi đều là bất khả kháng. Khó khăn tài chính, tăng giá nguyên liệu, thiếu nhân sự, chậm tiến độ nội bộ, quản trị yếu kém hoặc thay đổi nhu cầu thị trường không đáp ứng tiêu chí tại khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015. Đây thường là rủi ro kinh doanh, thuộc phạm vi mà doanh nghiệp phải tự gánh chịu.

Việc nhầm lẫn giữa bất khả kháng và khó khăn thông thường dễ dẫn đến áp dụng sai cơ chế miễn trách nhiệm. Trong hợp đồng, các bên cần quy định rõ sự kiện nào được coi là bất khả kháng, nghĩa vụ thông báo, thời hạn khắc phục, quyền tạm ngừng và quyền chấm dứt hợp đồng. Cách thiết kế điều khoản càng cụ thể thì tranh chấp càng dễ được giải quyết.

Kết luận

Sự kiện bất khả kháng là căn cứ pháp lý đặc biệt để loại trừ hoặc hạn chế trách nhiệm, nhưng chỉ phát sinh khi đáp ứng đầy đủ tiêu chí luật định. Dịch bệnh, thiên tai và mất điện đều không tự động làm phát sinh miễn trách nhiệm; phải xem xét tính khách quan, khả năng dự liệu, khả năng khắc phục và quan hệ nhân quả với nghĩa vụ vi phạm. Trong thực tiễn áp dụng, yếu tố quyết định không phải là tên gọi của biến cố mà là mức độ tác động pháp lý của biến cố đó đối với nghĩa vụ cụ thể.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015: khoản 1 Điều 156 về sự kiện bất khả kháng; khoản 2 Điều 584 về căn cứ loại trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
• Nghị định 37/2015/NĐ-CP về hợp đồng xây dựng, được sửa đổi, bổ sung bởi các văn bản hiện hành, về phân bổ rủi ro và sự kiện bất khả kháng trong hợp đồng xây dựng.
• Nghị định 44/2021/NĐ-CP về xây dựng và quản lý hợp đồng xây dựng, cùng các quy định sửa đổi, bổ sung có liên quan.
• Luật Phòng, chống thiên tai 2013, đã được sửa đổi, bổ sung, về sự cố thiên tai và cơ chế ứng phó, khắc phục hậu quả.
• Nghị định 09/2025/NĐ-CP về chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp để khôi phục sản xuất vùng bị thiệt hại do thiên tai, dịch hại thực vật.