Say rượu, sử dụng ma túy và trách nhiệm hình sự

Khái quát về trách nhiệm hình sự khi phạm tội trong tình trạng say

Trong pháp luật hình sự, năng lực trách nhiệm hình sự là nền tảng để xác định một người có phải chịu trách nhiệm về hành vi nguy hiểm cho xã hội hay không. Khi một người tự nguyện sử dụng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh rồi thực hiện hành vi phạm tội, việc say không làm mất đi nghĩa vụ chịu trách nhiệm trước pháp luật. Nguyên tắc này thể hiện quan điểm xử lý nghiêm đối với hành vi tự đặt mình vào trạng thái mất kiểm soát nhưng vẫn thực hiện tội phạm.

Về mặt lập pháp, quy định hiện hành đã kế thừa quan điểm của Bộ luật Hình sự trước đây và tiếp tục khẳng định trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội trong tình trạng do tự sử dụng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác. Đây là căn cứ quan trọng để tránh việc lợi dụng trạng thái say làm lý do thoát trách nhiệm. Trong thực tiễn xét xử, yếu tố say chỉ có ý nghĩa khi xem xét toàn diện bối cảnh phạm tội, chứ không phải căn cứ đương nhiên để miễn trách nhiệm.

Căn cứ pháp lý trực tiếp

Điều 13 Bộ luật Hình sự 2015 quy định: người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác, thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Quy định này áp dụng cho cả trường hợp say rượu và trường hợp sử dụng ma túy hoặc chất kích thích mạnh khác dẫn đến mất kiểm soát hành vi. Như vậy, yếu tố quyết định là hành vi phạm tội đã xảy ra, còn trạng thái say chỉ là hoàn cảnh phát sinh trách nhiệm.

Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 lại đặt ra trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Do đó, cần phân biệt rất rõ giữa say do rượu, bia, ma túy với trạng thái mất năng lực do bệnh lý. Chỉ trường hợp sau mới có thể dẫn đến việc không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định.

Say rượu và trách nhiệm hình sự

Say rượu không phải là lý do miễn tội

Người uống rượu, bia rồi gây án vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi cấu thành tội phạm. Pháp luật không chấp nhận lập luận cho rằng vì say nên người phạm tội không ý thức được hành vi và do đó được loại trừ trách nhiệm. Việc uống rượu là hành vi tự nguyện, nên hậu quả phát sinh từ trạng thái say thường được quy trách nhiệm cho chính người sử dụng.

Trong thực tiễn, say rượu thường xuất hiện ở các tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe, trật tự công cộng, tài sản hoặc an toàn giao thông. Mức độ say không phải là căn cứ loại trừ tội phạm, nhưng có thể được xem xét trong đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và nhân thân người phạm tội. Tuy nhiên, việc giảm nhẹ hay không vẫn phải căn cứ đúng quy định của Bộ luật Hình sự và các tình tiết cụ thể của vụ án.

Say rượu bệnh lý và trường hợp đặc biệt

Cần phân biệt say rượu thông thường với những tình huống đặc biệt như say rượu bệnh lý hoặc bị ép buộc sử dụng chất làm mất khả năng nhận thức. Nếu người thực hiện hành vi không có lỗi trong việc sử dụng chất đó, vấn đề trách nhiệm hình sự sẽ được xem xét theo bản chất của nguyên nhân làm mất năng lực nhận thức. Tuy vậy, đây là trường hợp ngoại lệ và phải được chứng minh bằng tài liệu chuyên môn, giám định và các chứng cứ khách quan.

Sử dụng ma túy và trách nhiệm hình sự

Ma túy, chất hướng thần và các chất kích thích mạnh khác có thể làm phát sinh trạng thái ảo giác, kích động, mất kiểm soát hoặc suy giảm đáng kể năng lực nhận thức. Khi người phạm tội thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong trạng thái đó, họ vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành vi đáp ứng dấu hiệu cấu thành tội phạm. Cách xử lý này nhằm ngăn chặn việc lợi dụng ma túy như một cách “miễn trừ” trách nhiệm pháp lý.

Trong thực tiễn tố tụng, việc sử dụng ma túy thường được xem xét cùng với kết luận giám định, lời khai, video, dữ liệu điện tử và các dấu vết khách quan tại hiện trường. Nếu chứng minh được người phạm tội đã tự sử dụng ma túy trước khi thực hiện hành vi, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn xác định họ là chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự. Trạng thái ảo giác, phấn khích hay kích động do ma túy không làm mất đi tính nguy hiểm của hành vi đã thực hiện.

Phân biệt với trường hợp mất năng lực trách nhiệm hình sự do bệnh lý

Điểm mấu chốt nằm ở nguyên nhân dẫn đến việc mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi. Nếu nguyên nhân xuất phát từ rượu, bia, ma túy hoặc chất kích thích mà người đó tự đưa vào cơ thể, trách nhiệm hình sự vẫn được đặt ra theo Điều 13 Bộ luật Hình sự 2015. Nếu nguyên nhân là bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức, Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 mới là căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự.

Thực tiễn cho thấy hai nhóm tình huống này thường bị nhầm lẫn, nhất là khi người phạm tội biểu hiện kích động mạnh, nói năng không kiểm soát hoặc có hành vi bất thường sau khi sử dụng chất gây nghiện. Vì vậy, việc giám định pháp y tâm thần và thu thập chứng cứ về quá trình sử dụng chất là bước không thể thiếu. Chỉ khi xác định đúng nguyên nhân thì việc áp dụng pháp luật mới bảo đảm chính xác và công bằng.

Hệ quả pháp lý trong quá trình giải quyết vụ án

Tình trạng say rượu hoặc sử dụng ma túy không làm chấm dứt việc điều tra, truy tố, xét xử. Ngược lại, đây thường là tình tiết được làm rõ ngay từ giai đoạn đầu để xác định đúng tội danh, khung hình phạt và khả năng áp dụng tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ. Người phạm tội vẫn có đầy đủ quyền và nghĩa vụ tố tụng như những bị can, bị cáo khác.

Trong một số tội danh cụ thể, việc sử dụng rượu, bia còn có thể được ghi nhận như tình tiết định khung hoặc tình tiết liên quan đến mức độ nguy hiểm của hành vi, đặc biệt trong các tội xâm phạm an toàn giao thông. Tuy nhiên, đó là cơ chế pháp lý riêng của từng điều luật, không đồng nhất với quy định chung về trách nhiệm hình sự trong tình trạng say. Khi áp dụng, cơ quan tiến hành tố tụng phải phân biệt rõ tình tiết của tội danh với căn cứ xác định năng lực trách nhiệm hình sự.

Kết luận

Pháp luật hình sự Việt Nam xác định rõ rằng người phạm tội do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Quy định này phản ánh nguyên tắc cá nhân phải tự chịu hậu quả pháp lý từ hành vi tự nguyện đưa mình vào trạng thái mất kiểm soát. Trong mọi trường hợp, việc đánh giá trách nhiệm phải dựa trên chứng cứ, nguyên nhân làm mất khả năng nhận thức và dấu hiệu cấu thành tội phạm, không dựa trên cảm tính về mức độ say.

Do đó, say rượu hay sử dụng ma túy không phải là “lá chắn” pháp lý để tránh trách nhiệm hình sự. Chỉ khi chứng minh được tình trạng mất năng lực nhận thức do bệnh lý theo đúng điều kiện của Bộ luật Hình sự, vấn đề loại trừ trách nhiệm mới được đặt ra. Đây là điểm then chốt cần được nhận thức đúng trong hoạt động thực tiễn và trong tuyên truyền pháp luật cho cộng đồng.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Điều 13 Bộ luật Hình sự 2015 về phạm tội do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác.
• Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015 về tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự.
• Bài viết của Viện kiểm sát nhân dân tối cao về năng lực trách nhiệm hình sự trong trường hợp phạm tội do dùng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác.
• Bài nghiên cứu của Bộ Tư pháp về trách nhiệm hình sự của người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi do sử dụng ma túy.
• Hướng dẫn, trao đổi nghiệp vụ của cơ quan tiến hành tố tụng về xác định tình trạng sử dụng rượu, bia, ma túy trong vụ án hình sự.