Rác thải nhựa và trách nhiệm giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế

Khung pháp lý điều chỉnh rác thải nhựa

Rác thải nhựa là một bộ phận của chất thải rắn, chịu sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường, sản xuất, tiêu dùng và xử phạt vi phạm hành chính. Trọng tâm hiện hành là chuyển từ cách tiếp cận xử lý chất thải ở khâu cuối sang quản trị theo vòng đời sản phẩm, tức gắn trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu với quá trình phát sinh chất thải. Cách tiếp cận này thể hiện rõ trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Về mặt nguyên tắc, pháp luật không chỉ yêu cầu thu gom và xử lý rác thải nhựa đã phát sinh mà còn đặt ra nghĩa vụ giảm thiểu phát sinh, kéo dài vòng đời sản phẩm, tăng khả năng tái sử dụng và tái chế. Cơ chế này được thiết kế để hạn chế nhựa dùng một lần, bao bì khó tái chế và các dòng sản phẩm gây áp lực lớn cho hệ thống thu gom, xử lý chất thải. Do đó, trách nhiệm pháp lý đối với rác thải nhựa không còn giới hạn ở người tiêu dùng hay đơn vị thu gom, mà mở rộng sang cả chủ thể đưa sản phẩm ra thị trường.

Trách nhiệm giảm thiểu chất thải nhựa

Giảm thiểu chất thải nhựa là yêu cầu pháp lý và quản lý môi trường nhằm hạn chế lượng nhựa phát sinh ngay từ nguồn. Trong thực tiễn, giảm thiểu được thể hiện qua việc thiết kế bao bì tiết kiệm vật liệu, thay thế vật liệu khó tái chế, tối ưu hóa khối lượng bao bì và hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với mục tiêu kinh tế tuần hoàn, vì giảm đầu vào của nhựa nguyên sinh sẽ làm giảm trực tiếp khối lượng chất thải cuối vòng đời.

Đối với nhà sản xuất và nhà nhập khẩu, giảm thiểu không chỉ là định hướng quản trị mà còn gắn với lựa chọn thiết kế sản phẩm, tiêu chuẩn bao bì và phương án thực hiện trách nhiệm tái chế. Với cơ quan quản lý, giảm thiểu được lồng ghép trong chính sách phân loại tại nguồn, truyền thông thay đổi hành vi và kiểm soát các sản phẩm nhựa dùng một lần có tác động bất lợi đến môi trường. Với người tiêu dùng, giảm thiểu được biểu hiện ở việc hạn chế sử dụng đồ nhựa dùng một lần, ưu tiên sản phẩm có thể nạp lại, dùng bền và dễ tái chế.

Trách nhiệm tái sử dụng trong quản trị vòng đời sản phẩm

Tái sử dụng là biện pháp pháp lý và kỹ thuật quan trọng để kéo dài vòng đời của sản phẩm, bao bì và vật chứa bằng nhựa. So với tái chế, tái sử dụng giữ nguyên giá trị sử dụng ban đầu của vật liệu ở mức cao hơn, qua đó giảm nhu cầu tiêu thụ tài nguyên và năng lượng. Trong lĩnh vực pháp luật môi trường, tái sử dụng được khuyến khích như một tầng ưu tiên trước khi đi đến tái chế hoặc xử lý cuối cùng.

Việc tái sử dụng có ý nghĩa rõ nhất đối với các loại bao bì, chai lọ, thùng chứa, vật liệu đóng gói và một số sản phẩm có thể thu hồi để dùng nhiều lần. Doanh nghiệp có thể tổ chức hệ thống hoàn trả, thu hồi bao bì hoặc áp dụng mô hình phân phối có vòng lặp sử dụng lại. Về phương diện pháp lý, các mô hình này hỗ trợ thực hiện nghĩa vụ môi trường, giảm chi phí tuân thủ dài hạn và nâng cao khả năng chứng minh tuân thủ trong quản lý chất thải.

Trách nhiệm tái chế và cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất

Trách nhiệm tái chế là trụ cột quan trọng nhất trong quản lý rác thải nhựa hiện nay. Theo khoản 1 Điều 54 Luật Bảo vệ môi trường 2020, tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu sản phẩm, bao bì có giá trị tái chế phải thực hiện trách nhiệm tái chế theo tỷ lệ và quy cách tái chế bắt buộc. Quy định này được hướng dẫn cụ thể tại Điều 78 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, trong đó xác lập đối tượng, tỷ lệ và quy cách tái chế đối với các nhóm sản phẩm, bao bì thuộc diện phải thực hiện.

Cơ chế này là biểu hiện điển hình của trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, theo đó chủ thể đưa sản phẩm ra thị trường phải chịu trách nhiệm đối với giai đoạn sau tiêu dùng. Nhà sản xuất, nhập khẩu có thể tự tổ chức tái chế hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định để đóng góp vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, từ đó hỗ trợ các hoạt động thu gom, phân loại, vận chuyển, tái chế và xử lý. Cách thiết kế này tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp lựa chọn vật liệu dễ tái chế, giảm bao bì phức tạp và nâng cao khả năng thu hồi nguyên liệu.

Đối với rác thải nhựa, ý nghĩa của trách nhiệm tái chế nằm ở chỗ biến chất thải thành tài nguyên thứ cấp. Khi dòng bao bì nhựa, chai nhựa và một số sản phẩm nhựa khác được thu hồi và tái chế đúng chuẩn, áp lực lên bãi chôn lấp, hệ thống đốt và môi trường tự nhiên giảm đáng kể. Đồng thời, thị trường vật liệu tái chế cũng được thúc đẩy phát triển theo hướng minh bạch và có kiểm soát pháp lý.

Nhóm chủ thể có trách nhiệm pháp lý

Nhà sản xuất và nhà nhập khẩu là chủ thể trung tâm của cơ chế trách nhiệm mở rộng. Theo khoản 1 Điều 54 Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Điều 78 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, họ phải xác định đúng sản phẩm, bao bì thuộc diện phải tái chế và tổ chức thực hiện đúng tỷ lệ, quy cách bắt buộc. Trách nhiệm này không phụ thuộc vào việc sản phẩm đã qua tay người tiêu dùng bao lâu, mà gắn với việc đưa sản phẩm ra thị trường Việt Nam.

Cơ sở sản xuất, đơn vị phân phối, tổ chức thu gom, vận chuyển và cơ sở tái chế đều tham gia vào chuỗi trách nhiệm này. Khi các chủ thể này vận hành đúng quy trình phân loại, lưu giữ, chuyển giao và tái chế, tính hợp pháp của toàn bộ dòng chất thải nhựa được bảo đảm. Ngược lại, nếu thiếu kiểm soát, rác thải nhựa dễ thất thoát ra môi trường, gây ô nhiễm đất, nước và hệ sinh thái.

Người tiêu dùng cũng có trách nhiệm trong phân loại tại nguồn, giảm sử dụng nhựa dùng một lần và chuyển giao rác thải đúng điểm thu gom. Mặc dù pháp luật hiện hành nhấn mạnh nghĩa vụ của nhà sản xuất, hành vi tiêu dùng vẫn có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tái chế và chi phí xử lý. Vì vậy, trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm xã hội trong vấn đề rác thải nhựa cần được nhìn nhận như một chuỗi nghĩa vụ liên thông.

Chế tài đối với hành vi vi phạm

Hành vi thải bỏ rác thải nhựa không đúng nơi quy định có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Chế tài áp dụng đối với hành vi vứt, thải, bỏ rác thải trên vỉa hè, lòng đường hoặc vào hệ thống thoát nước thải đô thị; đồng thời xử lý các hành vi thải bỏ chất thải nhựa phát sinh từ sinh hoạt vào sông, kênh rạch, ao hồ và các nguồn nước khác theo khung xử phạt tương ứng. Cơ chế này góp phần bảo đảm tính răn đe và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cộng đồng.

Đối với doanh nghiệp, việc không thực hiện đúng trách nhiệm tái chế, không tổ chức phương án thay thế hợp pháp hoặc không tuân thủ cơ chế tài chính theo quy định có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Ngoài xử phạt hành chính, doanh nghiệp còn đối diện chi phí tuân thủ tăng cao, rủi ro thanh tra, kiểm tra và ảnh hưởng đến uy tín thị trường. Vì vậy, tuân thủ không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là điều kiện bảo đảm an toàn pháp lý trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Ý nghĩa thực tiễn của mô hình giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế

Mô hình giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế đặt ra một trật tự ưu tiên hợp lý trong quản lý rác thải nhựa. Giảm thiểu làm giảm lượng phát sinh; tái sử dụng kéo dài vòng đời vật phẩm; tái chế thu hồi giá trị vật liệu và giảm phụ thuộc vào nhựa nguyên sinh. Khi ba tầng trách nhiệm này được thực hiện đồng bộ, hiệu quả môi trường và hiệu quả kinh tế cùng được cải thiện.

Về phương diện lập pháp, mô hình này phản ánh sự chuyển dịch từ quản lý chất thải đơn thuần sang quản trị tài nguyên theo vòng đời sản phẩm. Về phương diện thực thi, nó đòi hỏi sự phối hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức tái chế và người tiêu dùng. Về phương diện chính sách, đây là nền tảng để phát triển kinh tế tuần hoàn và giảm ô nhiễm nhựa bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường.
• Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
• Phụ lục XXII và Điều 78 Nghị định 08/2022/NĐ-CP.
• Điều 54 Luật Bảo vệ môi trường 2020.