Quyền thừa kế của người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự

Khái quát về quyền thừa kế của người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự

Trong pháp luật dân sự Việt Nam, quyền thừa kế là quyền tài sản cơ bản của cá nhân, được ghi nhận cho mọi chủ thể đáp ứng điều kiện luật định. Đối với người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự, pháp luật không loại trừ quyền hưởng di sản chỉ vì họ chưa tự mình tham gia đầy đủ vào giao dịch dân sự. Trái lại, hệ thống quy định hiện hành thiết kế các cơ chế đại diện và giám hộ để bảo đảm họ vẫn được xác lập, tiếp nhận và bảo vệ quyền lợi thừa kế. Đây là biểu hiện rõ của nguyên tắc tôn trọng, bảo vệ quyền dân sự của cá nhân và bảo vệ nhóm chủ thể dễ bị tổn thương.

Về mặt lý luận, quyền thừa kế cần được phân biệt với năng lực hành vi dân sự. Năng lực hành vi dân sự quyết định khả năng tự mình xác lập, thực hiện giao dịch; còn quyền thừa kế là quyền được nhận di sản khi đủ điều kiện theo luật. Vì vậy, việc một người chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi dân sự không làm mất đi vị trí của họ trong hàng thừa kế, miễn là họ còn sống tại thời điểm mở thừa kế hoặc thuộc trường hợp pháp luật cho phép hưởng di sản. Cách tiếp cận này bảo đảm sự bình đẳng về quyền tài sản giữa các cá nhân.

Người chưa thành niên có quyền hưởng thừa kế như thế nào

Theo Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015, người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi. Đây là nhóm chủ thể có năng lực hành vi dân sự chưa đầy đủ, song vẫn có đầy đủ năng lực pháp luật dân sự, tức vẫn có quyền dân sự được pháp luật công nhận, trong đó có quyền thừa kế. Khi người chưa thành niên là người thừa kế theo pháp luật hoặc theo di chúc, quyền hưởng di sản của họ phát sinh theo đúng căn cứ chung của pháp luật thừa kế. Việc hạn chế chủ yếu nằm ở phương thức thực hiện quyền, không phải ở bản thân quyền.

Trong thực tiễn, người chưa thành niên thường nhận di sản thông qua người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ. Nếu di sản là tiền, tài sản, quyền tài sản hoặc phần quyền trong tài sản chung, việc quản lý, bảo quản và sử dụng phải đặt dưới cơ chế đại diện hợp pháp. Các giao dịch nhằm định đoạt tài sản của người chưa thành niên phải tuân thủ chặt chẽ quy định về đại diện, giám hộ và bảo vệ tài sản của người được đại diện. Mục tiêu xuyên suốt là ngăn ngừa việc tẩu tán, chiếm dụng hoặc sử dụng tài sản không vì lợi ích của người chưa thành niên.

Đáng chú ý, người chưa thành niên còn thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo điểm a khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp không được chỉ định hưởng di sản hoặc chỉ được hưởng ít hơn mức đó. Quy định này thể hiện sự ưu tiên bảo vệ nhu cầu sống và sự ổn định tài sản của những người mà pháp luật xác định là cần được bảo vệ đặc biệt. Tuy nhiên, nếu họ từ chối nhận di sản hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản thì không áp dụng cơ chế này.

Người mất năng lực hành vi dân sự và vị trí trong quan hệ thừa kế

Theo khoản 1 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, người mất năng lực hành vi dân sự là người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ hành vi và đã được Tòa án ra quyết định tuyên bố trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần. Việc mất năng lực hành vi dân sự không làm chấm dứt tư cách chủ thể dân sự của họ, cũng không làm mất quyền sở hữu hay quyền thừa kế. Nếu người này còn sống tại thời điểm mở thừa kế hoặc là người được chỉ định hợp lệ trong di chúc, họ vẫn có quyền nhận di sản. Điểm cốt lõi là pháp luật tách bạch giữa tư cách chủ thể và khả năng tự mình thực hiện hành vi pháp lý.

Đối với người mất năng lực hành vi dân sự, việc tiếp nhận và quản lý di sản phải được thực hiện thông qua người giám hộ. Theo chế định giám hộ của Bộ luật Dân sự 2015, người giám hộ có nghĩa vụ chăm sóc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được giám hộ, đồng thời quản lý tài sản vì lợi ích của họ. Khi di sản được xác lập cho người mất năng lực hành vi dân sự, người giám hộ không có quyền sở hữu đối với tài sản đó, mà chỉ có quyền quản lý trong giới hạn pháp luật cho phép. Mọi hành vi sử dụng, định đoạt hoặc chuyển dịch tài sản phải phục vụ lợi ích của người được giám hộ và chịu sự kiểm soát pháp lý tương ứng.

Trong trường hợp người mất năng lực hành vi dân sự là con của người để lại di sản, họ đồng thời thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo điểm b khoản 1 Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 nếu là con thành niên mà không có khả năng lao động. Đây là một bảo đảm pháp lý quan trọng đối với những người mặc dù đã thành niên nhưng không thể tự bảo đảm đời sống bằng lao động. Quy định này cho thấy pháp luật không chỉ nhìn vào độ tuổi mà còn đánh giá khả năng tự chủ về kinh tế và tình trạng dễ bị tổn thương của chủ thể. Nếu thuộc diện này, họ được bảo vệ bằng cơ chế phần di sản bắt buộc khi di chúc xâm phạm quyền lợi tối thiểu.

Cơ chế bảo vệ quyền thừa kế của hai nhóm chủ thể yếu thế

Pháp luật thừa kế không chỉ trao quyền mà còn đặt ra cơ chế bảo đảm thực hiện quyền. Đối với người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự, cơ chế này bao gồm đại diện theo pháp luật, giám hộ, quản lý tài sản, xác lập giao dịch vì lợi ích của người được bảo vệ và kiểm soát các giao dịch định đoạt tài sản. Khi phát sinh tranh chấp về di sản, người đại diện có quyền tham gia tố tụng để yêu cầu chia di sản, xác định quyền thừa kế hoặc bảo vệ phần thừa kế bắt buộc cho người được đại diện. Cách thiết kế này giúp quyền dân sự không chỉ tồn tại trên danh nghĩa mà được bảo đảm trong thực tiễn.

Trong trường hợp có di chúc, quyền của các chủ thể yếu thế vẫn được đặt trong khuôn khổ cân bằng giữa ý chí người lập di chúc và giới hạn bảo vệ của pháp luật. Quyền tự do định đoạt tài sản sau khi chết không phải là quyền tuyệt đối; nó bị giới hạn bởi quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Bởi vậy, nếu di chúc loại trừ hoàn toàn hoặc dành phần di sản thấp hơn mức luật định cho con chưa thành niên hoặc con thành niên không có khả năng lao động, phần còn lại vẫn phải được bảo đảm theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015. Đây là cơ chế thể hiện rõ chức năng nhân văn và cân bằng lợi ích của pháp luật dân sự.

Việc bảo vệ quyền thừa kế còn đòi hỏi xác định đúng người đại diện, đúng phạm vi đại diện và đúng thủ tục quản lý tài sản. Nếu người giám hộ hoặc người đại diện vi phạm nghĩa vụ, làm thất thoát di sản hoặc sử dụng tài sản trái lợi ích của người được bảo vệ, trách nhiệm pháp lý sẽ được đặt ra theo quy định chung. Do đó, thực tiễn áp dụng không chỉ cần hiểu đúng nội dung quyền thừa kế mà còn phải kiểm tra đầy đủ tính hợp pháp của hành vi đại diện, phân chia và quản lý tài sản. Đây là điều kiện bảo đảm tính an toàn pháp lý của toàn bộ quá trình khai nhận và phân chia di sản.

Một số vấn đề thực tiễn thường gặp

Thực tiễn giải quyết thừa kế thường phát sinh tranh chấp về việc người chưa thành niên có được nhận di sản trực tiếp hay phải thông qua người đại diện. Câu trả lời pháp lý là họ vẫn là chủ thể của quyền thừa kế, nhưng việc nhận và quản lý di sản được thực hiện qua đại diện theo quy định của pháp luật. Trong trường hợp di sản là bất động sản hoặc tài sản có giá trị lớn, cơ quan công chứng, cơ quan đăng ký và người có thẩm quyền phải kiểm tra chặt chẽ tư cách đại diện, giấy tờ chứng minh quan hệ giám hộ và căn cứ xác lập quyền. Điều này nhằm bảo đảm giao dịch thừa kế không xâm hại lợi ích của người chưa thành niên.

Đối với người mất năng lực hành vi dân sự, tranh chấp thường tập trung vào năng lực nhận thức, tình trạng giám hộ và hiệu lực của các giao dịch liên quan đến di sản. Nếu một giao dịch định đoạt tài sản của người được giám hộ không phục vụ lợi ích của họ hoặc không đáp ứng yêu cầu pháp luật, giao dịch đó có nguy cơ bị xem xét vô hiệu. Vì vậy, việc xác định đúng tư cách pháp lý của người nhận di sản và người đại diện là bước then chốt trong mọi hồ sơ thừa kế có yếu tố chủ thể yếu thế. Từ góc độ thực hành, sự thận trọng này là điều kiện cần để tránh phát sinh tranh chấp kéo dài.

Ý nghĩa pháp lý của chế định bảo vệ người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự trong thừa kế

Chế định về quyền thừa kế của người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự thể hiện rõ định hướng nhân đạo và bảo vệ công bằng trong pháp luật dân sự Việt Nam. Quyền thừa kế được ghi nhận không chỉ như một quyền tài sản thuần túy mà còn như một công cụ bảo đảm an sinh cho những người chưa đủ điều kiện tự bảo vệ lợi ích của mình. Việc pháp luật dành cho họ cơ chế đại diện, giám hộ và thừa kế bắt buộc cho thấy sự kết hợp giữa tự do định đoạt của cá nhân với giới hạn bảo vệ lợi ích tối thiểu. Đây là điểm cân bằng có ý nghĩa nền tảng trong kỹ thuật lập pháp về thừa kế.

Từ phương diện áp dụng, người hành nghề luật và cơ quan giải quyết tranh chấp cần tôn trọng đồng thời hai nguyên tắc: bảo đảm ý chí của người để lại di sản và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người yếu thế. Khi xử lý hồ sơ thừa kế có người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự, cần rà soát đầy đủ quan hệ nhân thân, hàng thừa kế, nội dung di chúc, phạm vi phần bắt buộc và cơ chế đại diện. Chỉ khi các yếu tố này được xác định đúng, việc phân chia di sản mới đạt tính hợp pháp và công bằng. Đây cũng là yêu cầu cơ bản của quản trị tranh chấp thừa kế trong thực tiễn.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Nghị quyết số 01/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Tài liệu nghiên cứu của Bộ Tư pháp về các chế định thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015.
• Tài liệu trao đổi nghiệp vụ của cơ quan tư pháp về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.