Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội được thực hiện bằng những hình thức nào?

Khái quát về quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội

Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội là một trong những quyền chính trị cơ bản của công dân, được ghi nhận trực tiếp trong Hiến pháp. Theo khoản 1 Điều 28 Hiến pháp năm 2013, công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước. Theo khoản 2 Điều 28 Hiến pháp năm 2013, Nhà nước có trách nhiệm tạo điều kiện để công dân thực hiện quyền này, đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận và phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân.

Về bản chất, đây không chỉ là quyền phát biểu ý kiến, mà còn là quyền tham gia vào quá trình hình thành, thực thi và giám sát chính sách, pháp luật, cũng như các quyết định quản lý có liên quan đến lợi ích chung. Quyền này được thực hiện qua nhiều kênh khác nhau, gắn với cơ chế dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp. Trong bối cảnh quản trị hiện đại, các hình thức thực hiện quyền ngày càng được pháp luật quy định cụ thể, nhằm bảo đảm tính thực chất của sự tham gia.

Các hình thức thực hiện quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội

1. Tham gia thảo luận, góp ý và kiến nghị với cơ quan nhà nước

Đây là hình thức cơ bản và trực tiếp nhất, được xác lập tại khoản 1 Điều 28 Hiến pháp năm 2013. Công dân có quyền bày tỏ chính kiến, đề xuất giải pháp, kiến nghị sửa đổi hoặc hoàn thiện chính sách, pháp luật, thủ tục hành chính và các quyết định quản lý khác. Hình thức này có thể được thực hiện thông qua tiếp xúc cử tri, hội nghị lấy ý kiến nhân dân, gửi đơn kiến nghị, góp ý trực tiếp trên các cổng thông tin điện tử hoặc thông qua các cuộc đối thoại với cơ quan có thẩm quyền.

Pháp luật hiện hành yêu cầu cơ quan nhà nước phải tiếp nhận, xử lý và phản hồi ý kiến của công dân theo nguyên tắc công khai, minh bạch. Điều đó làm cho quyền kiến nghị không dừng ở mức độ nêu ý kiến, mà gắn với nghĩa vụ giải trình của cơ quan quản lý. Đây là cơ chế quan trọng bảo đảm cho sự tham gia của công dân có tác động thực tế đến hoạt động quản lý.

2. Tham gia thực hiện dân chủ ở cơ sở

Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 là cơ sở pháp lý trung tâm điều chỉnh hình thức tham gia này. Theo luật, công dân, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và cộng đồng dân cư được tham gia bàn bạc, quyết định, góp ý, kiểm tra, giám sát những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình và lợi ích chung tại cơ sở. Hình thức dân chủ ở cơ sở thể hiện rõ nhất ở việc người dân tham gia vào các công việc của xã, phường, thị trấn, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp theo phạm vi luật định.

Các nội dung được công khai để nhân dân biết, những vấn đề nhân dân được bàn và quyết định, những nội dung nhân dân được tham gia ý kiến, cũng như việc nhân dân kiểm tra, giám sát đều là những phương thức thực hiện quyền. Cơ chế này làm cho quyền tham gia quản lý không chỉ tồn tại ở cấp vĩ mô, mà còn đi vào đời sống hằng ngày của cộng đồng dân cư. Đây là một trong những biểu hiện rõ nhất của dân chủ trực tiếp trong hệ thống pháp luật hiện hành.

3. Tham gia bầu cử, ứng cử và thông qua đại diện dân cử

Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội còn được thực hiện thông qua cơ chế dân chủ đại diện, trước hết là quyền bầu cử và ứng cử. Công dân lựa chọn đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân để thay mặt mình tham gia quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước và địa phương. Thông qua đại biểu dân cử, ý chí, nguyện vọng của cử tri được chuyển hóa thành hoạt động nghị trường, quyết nghị và giám sát.

Hình thức này có ý nghĩa đặc biệt trong điều kiện quản lý nhà nước ở phạm vi rộng, khi không phải mọi công dân đều có thể tham gia trực tiếp vào mọi quyết định. Đại biểu dân cử là cầu nối giữa nhân dân với cơ quan quyền lực nhà nước, đồng thời là chủ thể chịu trách nhiệm trước cử tri. Vì vậy, bầu cử và hoạt động của cơ quan dân cử là một kênh then chốt để công dân thực hiện quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội.

4. Tham gia giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật

Giám sát là một hình thức tham gia có ý nghĩa kiểm soát quyền lực và bảo đảm pháp luật được thực thi đúng đắn. Theo Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có quyền và trách nhiệm giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử, cán bộ, công chức, viên chức; đồng thời phối hợp, tập hợp ý kiến, kiến nghị của nhân dân để phản ánh đến cơ quan có thẩm quyền. Công dân tham gia vào quá trình này thông qua việc cung cấp thông tin, phản ánh vi phạm, nêu kiến nghị và tham gia các hoạt động giám sát do Mặt trận hoặc các tổ chức thành viên tổ chức.

Giám sát của nhân dân không thay thế hoạt động kiểm tra, thanh tra, kiểm sát hay xét xử của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nhưng tạo ra kênh kiểm soát xã hội độc lập và gần gũi với đời sống. Đây là cơ chế giúp phát hiện kịp thời những bất cập trong thi hành pháp luật và quản lý hành chính. Trong nhiều trường hợp, chính thông tin từ nhân dân là căn cứ đầu tiên để cơ quan chức năng xem xét, xử lý vấn đề.

5. Tham gia phản biện xã hội

Phản biện xã hội là hình thức thể hiện chính kiến, đánh giá, nhận xét đối với dự thảo chủ trương, chính sách, pháp luật và các vấn đề lớn liên quan đến lợi ích chung. Theo Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có trách nhiệm tổ chức phản biện xã hội; từ đó huy động trí tuệ của nhân dân, chuyên gia, nhà khoa học và các tổ chức thành viên. Công dân tham gia bằng cách góp ý, nêu lập luận, đề xuất phương án hoặc chỉ ra bất cập của dự thảo văn bản, dự án, đề án trước khi cơ quan có thẩm quyền ban hành.

Phản biện xã hội có giá trị phòng ngừa sai sót trong chính sách và pháp luật, đồng thời làm tăng tính khả thi của quyết định quản lý. Khác với giám sát, phản biện hướng vào giai đoạn chuẩn bị, xây dựng và hoàn thiện chính sách, thay vì chủ yếu xem xét việc thi hành. Đây là một công cụ pháp lý quan trọng để bảo đảm sự tham gia thực chất của xã hội vào quá trình hoạch định chính sách công.

6. Tham gia hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội, nghề nghiệp và cộng đồng

Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội còn được thực hiện thông qua sinh hoạt trong các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, hiệp hội nghề nghiệp và các thiết chế cộng đồng. Thông qua các tổ chức này, công dân tập hợp ý kiến, bảo vệ lợi ích hợp pháp, đề xuất kiến nghị và tham gia vào quá trình vận động chính sách. Ở cấp cơ sở, các thiết chế tự quản của cộng đồng dân cư cũng là kênh quan trọng để người dân cùng bàn bạc và giám sát những công việc liên quan trực tiếp đến đời sống chung.

Hình thức này đặc biệt hữu ích vì cá nhân đơn lẻ thường khó tác động đầy đủ đến quá trình quản lý, trong khi tổ chức đại diện có khả năng tập hợp tiếng nói và tăng sức nặng pháp lý - xã hội của kiến nghị. Nhờ đó, quyền tham gia không chỉ mang tính cá nhân mà còn được thực hiện tập thể, có tổ chức và có tính liên tục. Đây là một phương thức làm sâu sắc hơn dân chủ xã hội chủ nghĩa trong thực tiễn.

Ý nghĩa pháp lý của các hình thức tham gia

Các hình thức nêu trên cho thấy quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội không được thực hiện bằng một con đường duy nhất, mà bằng một hệ thống cơ chế bổ trợ lẫn nhau. Thảo luận và kiến nghị tạo điều kiện cho công dân trực tiếp bày tỏ quan điểm; dân chủ ở cơ sở bảo đảm sự tham gia gần gũi, thiết thực; bầu cử và hoạt động đại diện dân cử chuyển hóa ý chí của nhân dân thành quyết định quyền lực nhà nước; giám sát và phản biện xã hội tạo cơ chế kiểm soát và hoàn thiện chính sách.

Trong hệ thống pháp luật hiện hành, điểm cốt lõi không chỉ là ghi nhận quyền, mà còn là bảo đảm điều kiện để quyền được thực hiện có hiệu quả. Vì vậy, công khai thông tin, minh bạch quy trình, trách nhiệm tiếp thu và phản hồi kiến nghị, cùng cơ chế tổ chức giám sát và phản biện, đều là những yếu tố cấu thành việc thực hiện quyền. Khi các cơ chế này vận hành đồng bộ, quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội trở thành một trụ cột thực chất của Nhà nước pháp quyền.

Kết luận

Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội được thực hiện chủ yếu bằng các hình thức: thảo luận, kiến nghị với cơ quan nhà nước; tham gia dân chủ ở cơ sở; bầu cử, ứng cử và thông qua đại diện dân cử; giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật; phản biện xã hội; và tham gia hoạt động của các tổ chức xã hội, nghề nghiệp, cộng đồng. Cơ sở pháp lý trung tâm là khoản 1, khoản 2 Điều 28 Hiến pháp năm 2013; cùng với đó là Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 và Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015. Việc nhận diện đầy đủ các hình thức này giúp xác định đúng phạm vi quyền của công dân và trách nhiệm của Nhà nước trong bảo đảm quyền tham gia một cách thực chất.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022.
• Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015.
• Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015.
• Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2019.