Quyền tham gia quản lý nhà nước của công dân

Khái quát về quyền tham gia quản lý nhà nước của công dân

Quyền tham gia quản lý nhà nước của công dân là quyền hiến định, phản ánh địa vị chủ thể của công dân trong đời sống chính trị - pháp lý. Theo Điều 28 Hiến pháp năm 2013, công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước. Quy định này tiếp nối tinh thần của các bản hiến pháp trước đó, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của Nhà nước trong việc tạo điều kiện để công dân thực hiện quyền của mình.

Về bản chất, đây là quyền cho phép công dân tham gia vào quá trình hình thành, thực thi và kiểm soát quyền lực nhà nước ở những mức độ khác nhau. Quyền này không chỉ tồn tại dưới dạng tham gia trực tiếp, mà còn được thực hiện gián tiếp thông qua bầu cử, ứng cử, góp ý chính sách, khiếu nại, tố cáo, tiếp cận thông tin và các cơ chế giám sát khác. Trong Nhà nước pháp quyền, quyền tham gia quản lý nhà nước là một kênh thể hiện chủ quyền nhân dân, bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân và do Nhân dân kiểm soát.

Cơ sở hiến định và pháp lý

Cơ sở pháp lý trung tâm của quyền này là Điều 28 Hiến pháp năm 2013. Khoản 1 Điều này khẳng định công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước; khoản 2 quy định Nhà nước có trách nhiệm tạo điều kiện để công dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội, công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân.

Quyền tham gia quản lý nhà nước còn được cụ thể hóa trong nhiều luật chuyên ngành. Các đạo luật về bầu cử, trưng cầu ý dân, khiếu nại, tố cáo, tiếp cận thông tin, phòng, chống tham nhũng, thực hiện dân chủ ở cơ sở và các quy định về tổ chức bộ máy nhà nước đều là công cụ pháp lý bảo đảm quyền này được thực thi trên thực tế. Theo đó, quyền tham gia quản lý nhà nước không đứng riêng lẻ mà gắn chặt với cơ chế vận hành của toàn bộ hệ thống pháp luật.

Các hình thức thực hiện quyền tham gia quản lý nhà nước

Tham gia trực tiếp

Tham gia trực tiếp là hình thức công dân tự mình tác động vào quá trình quản lý nhà nước thông qua các hoạt động được pháp luật cho phép. Một số biểu hiện điển hình gồm tham gia thảo luận tại hội nghị cử tri, góp ý dự thảo văn bản quy phạm pháp luật, tham gia đối thoại với cơ quan nhà nước, biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân và trực tiếp quyết định một số vấn đề ở cơ sở theo luật định.

Ở bình diện học thuật, đây là hình thức thể hiện rõ nhất tính dân chủ trực tiếp. Nó bảo đảm tiếng nói của công dân đi thẳng vào quá trình hoạch định chính sách hoặc quyết định các vấn đề công, từ đó tăng tính chính danh và khả năng đáp ứng của chính sách đối với nhu cầu xã hội. Tuy nhiên, hình thức này luôn phải được thực hiện trong khuôn khổ trình tự, thủ tục và điều kiện do pháp luật quy định.

Tham gia gián tiếp

Tham gia gián tiếp là việc công dân thực hiện quyền của mình thông qua đại diện hoặc thông qua các thiết chế trung gian hợp pháp. Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân là hình thức tham gia gián tiếp tiêu biểu, vì công dân lựa chọn người đại diện thay mặt mình thực hiện quyền lực nhà nước. Tương tự, việc kiến nghị với cơ quan nhà nước, phản ánh ý kiến qua các tổ chức chính trị - xã hội hoặc thông qua các kênh tiếp nhận chính thức cũng là phương thức gián tiếp quan trọng.

Hình thức gián tiếp có ý nghĩa lớn trong xã hội hiện đại, nơi phạm vi quản trị công rộng và tính chuyên môn hóa cao. Thông qua cơ chế đại diện, ý chí của công dân được chuyển hóa thành quyết định nhà nước một cách có tổ chức, ổn định và phù hợp với nguyên tắc pháp quyền. Đây cũng là cơ chế giúp bảo đảm sự tham gia thường xuyên, liên tục của Nhân dân vào quản lý công.

Nội dung của quyền tham gia quản lý nhà nước

Nội dung quyền tham gia quản lý nhà nước không chỉ dừng ở quyền bỏ phiếu hay ứng cử, mà còn bao gồm quyền thảo luận, đóng góp ý kiến, kiến nghị, giám sát và phản biện đối với hoạt động công. Theo các tài liệu chuyên đề của Bộ Tư pháp, công dân có thể tham gia quản lý nhà nước thông qua bầu cử, ứng cử vào cơ quan quyền lực nhà nước, góp ý xây dựng chính sách, pháp luật, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước và kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền.

Một số nguồn giáo trình và tài liệu pháp lý cũng nhấn mạnh quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, khiếu nại và tố cáo là những bảo đảm pháp lý trực tiếp cho quyền tham gia quản lý nhà nước. Cách tiếp cận này cho thấy quyền tham gia quản lý nhà nước mang tính tổng hợp, được cấu thành từ nhiều quyền hiến định khác nhau. Nhờ đó, công dân có điều kiện bày tỏ ý chí, kiểm soát quyền lực và thúc đẩy trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền.

Giới hạn và yêu cầu pháp lý khi thực hiện quyền

Quyền tham gia quản lý nhà nước là quyền hiến định nhưng không phải là quyền thực hiện tùy nghi, tuyệt đối. Việc thực hiện quyền phải tuân thủ Hiến pháp, luật và các nguyên tắc của trật tự công cộng, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, cũng như không làm phương hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích công cộng. Đây là đặc điểm chung của các quyền con người, quyền công dân trong nhà nước pháp quyền.

Về phía Nhà nước, nghĩa vụ pháp lý không chỉ là ghi nhận quyền mà còn là thiết kế cơ chế thực thi. Khoản 2 Điều 28 Hiến pháp năm 2013 đặt ra yêu cầu công khai, minh bạch trong tiếp nhận và phản hồi ý kiến, kiến nghị của công dân. Yêu cầu này có ý nghĩa đặc biệt vì nếu thiếu cơ chế phản hồi và giải trình, quyền tham gia sẽ dễ biến thành quyền hình thức. Do đó, bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước phải gắn với cải cách thủ tục hành chính, mở rộng tiếp cận thông tin và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền.

Ý nghĩa của quyền tham gia quản lý nhà nước

Quyền tham gia quản lý nhà nước có ý nghĩa nền tảng đối với việc thực hiện nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Thông qua quyền này, công dân không chỉ là đối tượng quản lý mà còn là chủ thể đồng kiến tạo chính sách và giám sát bộ máy nhà nước. Đây là điều kiện để bảo đảm tính dân chủ, tăng cường sự đồng thuận xã hội và nâng cao chất lượng quyết định công.

Về phương diện quản trị, quyền tham gia quản lý nhà nước giúp phát hiện sớm bất cập của chính sách, hạn chế lạm quyền và nâng cao hiệu quả phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực. Khi người dân có kênh tham gia thực chất, cơ quan nhà nước buộc phải lắng nghe, giải trình và điều chỉnh hoạt động theo yêu cầu của pháp luật và lợi ích công. Điều này góp phần củng cố niềm tin xã hội vào thể chế và tăng chất lượng của nền hành chính công.

Liên hệ trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hiện nay

Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương được sắp xếp theo mô hình hai cấp ở đơn vị hành chính địa phương từ ngày 01/07/2025, quyền tham gia quản lý nhà nước của công dân tiếp tục có ý nghĩa trực tiếp ở cả cấp tỉnh và cấp xã/phường/đặc khu. Việc tinh gọn cấp trung gian làm nổi bật yêu cầu mở rộng cơ chế tham gia ở cấp cơ sở, nơi người dân tiếp xúc gần nhất với dịch vụ công và quyết định công. Từ góc độ pháp lý, điều này đòi hỏi các thiết chế dân chủ ở cơ sở, cơ chế tiếp nhận kiến nghị và trách nhiệm giải trình phải được vận hành hiệu quả hơn.

Ở cấp địa phương, quyền này thể hiện rõ trong tham gia bầu cử, góp ý quy hoạch, giám sát hoạt động của chính quyền, phản ánh kiến nghị về hạ tầng, an sinh, đất đai, trật tự đô thị và các vấn đề thiết thân khác. Khi hệ thống chính quyền được tổ chức gọn hơn, chất lượng thực thi quyền tham gia quản lý nhà nước phụ thuộc nhiều hơn vào tính minh bạch của chính quyền cơ sở và năng lực tiếp nhận, xử lý phản ánh của cơ quan có thẩm quyền.

Điều kiện bảo đảm thực hiện quyền

Để quyền tham gia quản lý nhà nước được thực hiện thực chất, cần bảo đảm đồng thời nhiều điều kiện pháp lý và tổ chức. Trước hết là khuôn khổ pháp luật đầy đủ, rõ ràng, dễ tiếp cận, quy định cụ thể thẩm quyền, quy trình và trách nhiệm xử lý kiến nghị. Tiếp đó là cơ chế công khai thông tin, vì công dân chỉ có thể tham gia hiệu quả khi có đủ dữ liệu về chính sách, hoạt động của cơ quan nhà nước và kết quả xử lý kiến nghị.

Bên cạnh đó, năng lực pháp lý và kỹ năng tham gia của công dân cũng là yếu tố quan trọng. Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội và cơ sở giáo dục có vai trò phổ biến pháp luật, nâng cao hiểu biết về quyền và nghĩa vụ công dân, từ đó giúp việc tham gia quản lý nhà nước trở nên có chất lượng hơn. Khi các điều kiện này được bảo đảm, quyền tham gia quản lý nhà nước mới phát huy đúng ý nghĩa là quyền chính trị cơ bản của công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Chuyên đề “Quyền tham gia quản lý nhà nước của công dân tại Việt Nam”, Bộ Tư pháp.
• Bài viết “Bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”.
• Bài viết “Các điều kiện bảo đảm để người dân tham gia hoạt động quản lý nhà nước”.
• Tài liệu giáo dục công dân và kinh tế pháp luật về quyền tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội của công dân.