Quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán

Khái quát về địa vị pháp lý của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán

Kiểm toán viên hành nghề và doanh nghiệp kiểm toán là hai chủ thể trung tâm của hoạt động kiểm toán độc lập. Theo Luật Kiểm toán độc lập, hoạt động này được thiết kế nhằm bảo đảm tính trung thực, hợp lý của báo cáo tài chính và các thông tin tài chính liên quan, qua đó tăng cường tính minh bạch của thị trường và niềm tin của các bên liên quan.

Về phương diện pháp lý, kiểm toán viên hành nghề là cá nhân trực tiếp thực hiện, soát xét, ký báo cáo kiểm toán và chịu trách nhiệm nghề nghiệp đối với ý kiến kiểm toán. Doanh nghiệp kiểm toán là tổ chức cung cấp dịch vụ kiểm toán độc lập, tổ chức và kiểm soát toàn bộ quy trình hành nghề, đồng thời chịu trách nhiệm về chất lượng dịch vụ, quản trị tuân thủ và nghĩa vụ đối với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Quyền của kiểm toán viên hành nghề

Kiểm toán viên hành nghề được quyền hành nghề kiểm toán theo quy định của Luật Kiểm toán độc lập và các văn bản hướng dẫn có liên quan. Quyền hành nghề này gắn với tư cách pháp lý đã được công nhận, là cơ sở để kiểm toán viên tham gia cung cấp dịch vụ chuyên môn trong khuôn khổ pháp luật.

Bên cạnh đó, kiểm toán viên có quyền độc lập về chuyên môn, nghiệp vụ trong phạm vi công việc được giao. Tính độc lập là điều kiện cốt lõi của nghề kiểm toán, bảo đảm ý kiến kiểm toán không bị chi phối bởi lợi ích của khách hàng, đơn vị được kiểm toán hoặc bất kỳ chủ thể nào khác.

Quyền từ chối và quyền bảo vệ tính độc lập nghề nghiệp

Kiểm toán viên có quyền từ chối thực hiện kiểm toán khi xét thấy không bảo đảm tính độc lập, không đủ năng lực chuyên môn hoặc không đủ điều kiện theo quy định của pháp luật. Đồng thời, kiểm toán viên có quyền từ chối nếu khách hàng hoặc đơn vị được kiểm toán đưa ra yêu cầu trái với đạo đức nghề nghiệp, yêu cầu chuyên môn, nghiệp vụ hoặc trái pháp luật.

Quyền từ chối không chỉ là quyền lợi của kiểm toán viên mà còn là cơ chế pháp lý bảo vệ lợi ích công cộng. Cơ chế này ngăn ngừa xung đột lợi ích, hạn chế rủi ro sai lệch báo cáo kiểm toán và củng cố tính liêm chính của hoạt động kiểm toán độc lập.

Nghĩa vụ của kiểm toán viên hành nghề

Kiểm toán viên hành nghề phải tuân thủ nguyên tắc hoạt động kiểm toán độc lập, không can thiệp vào công việc của khách hàng, đơn vị được kiểm toán trong quá trình thực hiện kiểm toán. Nghĩa vụ này phản ánh ranh giới giữa việc thu thập, đánh giá bằng chứng kiểm toán với việc thay thế hoặc điều hành hoạt động của đơn vị được kiểm toán.

Kiểm toán viên còn phải tham gia đầy đủ chương trình cập nhật kiến thức hằng năm, thường xuyên trau dồi chuyên môn và kinh nghiệm nghề nghiệp. Đây là nghĩa vụ bắt buộc nhằm duy trì năng lực hành nghề, thích ứng với sự biến đổi của chuẩn mực, pháp luật và môi trường kiểm toán.

Về trách nhiệm nghiệp vụ, kiểm toán viên phải thực hiện kiểm toán, soát xét hồ sơ kiểm toán hoặc ký báo cáo kiểm toán và chịu trách nhiệm về báo cáo kiểm toán cũng như hoạt động kiểm toán của mình. Ngoài ra, kiểm toán viên phải báo cáo định kỳ hoặc đột xuất theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, tuân thủ pháp luật nước sở tại khi hành nghề ở nước ngoài, và chấp hành yêu cầu kiểm tra, kiểm soát chất lượng dịch vụ kiểm toán theo quy định của Bộ Tài chính.

Quyền của doanh nghiệp kiểm toán

Doanh nghiệp kiểm toán có quyền tổ chức cung cấp dịch vụ kiểm toán độc lập theo phạm vi hoạt động được pháp luật cho phép. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp được lựa chọn, bố trí kiểm toán viên, xây dựng quy trình nội bộ, khai thác nguồn lực và ký kết hợp đồng dịch vụ kiểm toán phù hợp với điều kiện hành nghề.

Doanh nghiệp kiểm toán cũng có quyền yêu cầu khách hàng, đơn vị được kiểm toán cung cấp đầy đủ hồ sơ, tài liệu và thông tin cần thiết để thực hiện kiểm toán. Quyền tiếp cận thông tin là điều kiện cần thiết để kiểm toán viên thu thập bằng chứng kiểm toán đầy đủ, thích hợp và đưa ra ý kiến nghề nghiệp có căn cứ.

Nghĩa vụ của doanh nghiệp kiểm toán

Doanh nghiệp kiểm toán phải bảo đảm điều kiện hành nghề, duy trì đội ngũ kiểm toán viên hành nghề theo yêu cầu pháp luật và tổ chức hệ thống kiểm soát chất lượng dịch vụ kiểm toán. Đây là nhóm nghĩa vụ cốt lõi, vì chất lượng kiểm toán không chỉ phụ thuộc vào năng lực cá nhân mà còn phụ thuộc vào cơ chế quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp kiểm toán phải tuân thủ chuẩn mực kiểm toán, quy định về độc lập, đạo đức nghề nghiệp và quy tắc ứng xử nghề nghiệp. Khi thực hiện dịch vụ, doanh nghiệp phải bảo đảm khách quan, trung thực, thận trọng nghề nghiệp và duy trì hồ sơ kiểm toán theo yêu cầu của pháp luật.

Doanh nghiệp kiểm toán còn phải quản lý việc phân công kiểm toán viên ký báo cáo, kiểm soát xung đột lợi ích, bảo mật thông tin khách hàng và thực hiện báo cáo, cung cấp thông tin khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền yêu cầu. Từ ngày 01/01/2025, các sửa đổi của Luật số 56/2024/QH15 tiếp tục tăng cường yêu cầu tuân thủ đối với tổ chức kiểm toán, người ký báo cáo kiểm toán và soát xét, đặc biệt về trách nhiệm đối với ý kiến kiểm toán và việc chấp hành chuẩn mực pháp luật chuyên ngành.

Trách nhiệm pháp lý của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán

Trách nhiệm pháp lý của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán được xác lập trên nhiều bình diện: dân sự, hành chính, kỷ luật nghề nghiệp và trong trường hợp đặc biệt là hình sự. Điểm chung của các loại trách nhiệm này là xuất phát từ hành vi vi phạm nghĩa vụ nghề nghiệp, vi phạm chuẩn mực hoặc gây thiệt hại cho khách hàng, bên thứ ba hay lợi ích công cộng.

Về trách nhiệm nghề nghiệp, kiểm toán viên phải chịu trách nhiệm về báo cáo kiểm toán và hoạt động nghề nghiệp của mình; doanh nghiệp kiểm toán chịu trách nhiệm về dịch vụ do mình cung cấp, bao gồm việc tổ chức, giám sát và bảo đảm chất lượng. Nếu ý kiến kiểm toán sai lệch do vi phạm chuẩn mực, thiếu độc lập, thiếu thận trọng hoặc bỏ qua bằng chứng trọng yếu, chủ thể vi phạm phải đối mặt với các hậu quả pháp lý tương ứng.

Về trách nhiệm hành chính, pháp luật hiện hành về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kiểm toán độc lập đã được siết chặt hơn từ năm 2025, với nhiều hành vi vi phạm có thể bị cảnh cáo, phạt tiền và áp dụng hình thức xử phạt bổ sung, biện pháp khắc phục hậu quả. Điều này cho thấy cơ chế quản lý nhà nước đối với kiểm toán độc lập ngày càng nhấn mạnh tính tuân thủ và phòng ngừa rủi ro hệ thống.

Về trách nhiệm dân sự, nếu hành vi vi phạm nghĩa vụ kiểm toán gây thiệt hại cho khách hàng hoặc chủ thể có liên quan, doanh nghiệp kiểm toán và cá nhân liên quan có thể phải bồi thường theo quy định của pháp luật dân sự và hợp đồng dịch vụ. Về trách nhiệm hình sự, khi hành vi có dấu hiệu cấu thành tội phạm, chủ thể vi phạm phải bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Mối liên hệ giữa quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm

Quyền của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán không tồn tại độc lập mà luôn gắn với nghĩa vụ tương ứng. Quyền hành nghề, quyền tiếp cận thông tin và quyền từ chối các yêu cầu trái pháp luật chỉ có ý nghĩa khi được sử dụng đúng mục đích bảo vệ tính độc lập và chất lượng kiểm toán.

Ngược lại, càng giữ vị trí trung tâm trong chuỗi bảo đảm độ tin cậy của thông tin tài chính, kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán càng phải chịu trách nhiệm cao hơn về tính chính xác, khách quan và hợp pháp của hoạt động nghề nghiệp. Đây là đặc trưng của nghề kiểm toán độc lập: quyền được trao trên cơ sở chuẩn mực cao, trách nhiệm được xác lập tương ứng với lợi ích công cộng mà hoạt động này phục vụ.

Kết luận

Pháp luật Việt Nam hiện hành xác lập một mô hình tương đối hoàn chỉnh về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán. Trong mô hình đó, quyền hành nghề, quyền độc lập và quyền từ chối được bảo vệ bằng hệ thống nghĩa vụ về chuyên môn, đạo đức, bảo mật và kiểm soát chất lượng.

Đối với thực tiễn áp dụng, sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn nâng cao uy tín nghề nghiệp và chất lượng dịch vụ kiểm toán. Đây là nền tảng để kiểm toán độc lập thực hiện đúng vai trò bảo đảm minh bạch và an toàn cho hoạt động kinh tế - tài chính.

Tài liệu tham khảo

• Luật Kiểm toán độc lập số 67/2011/QH12.
• Luật số 56/2024/QH15 về sửa đổi, bổ sung một số luật liên quan đến tài chính, kế toán và kiểm toán.
• Văn bản hợp nhất Luật Kiểm toán độc lập năm 2025.
• Quy định hiện hành về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kiểm toán độc lập.
• Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam và các văn bản hướng dẫn của Bộ Tài chính.